2

Jартамал сȍс
Алтай тилле 4-чи класста иштеер программа муниципал бюджет ӱредӱ тӧзӧмӧл
"Улаганнын баштамы уредулу школынын" баштамы класстардыҥ текши ӱредӱлик
программазына ла К.К.Пиянтинованыҥ, Н.Б.Тайборинаныҥ "Алтай тилле иштеер
программалар" (1-4 класстар) деп программазына тайанып тургузылган. (Горно Алтайск, 2012j)
Тузаланар бичиктер:

1. Ӱредÿ бичик. "Алтай тил" 4 класс. Тургузаачылары: А.В.Белякова, К.К.Пиянтинова.
Горно- Алтайск, 2016 j.

2. "Алтай тилле иштеер программалар" (1-4 класстар)
Н.Б.Тайборинаныҥ Горно- Алтайск, 2012 j.

К.К.Пиянтинованыҥ,

Программа «Алтай тил» деп предметтиҥ аргаларыла «Филология» ууламjыныҥ
ÿредÿлÿ тöс задачаларын бӱдӱрерине ууландырылган. Программада алтай тилди
систематический курсынын тургузылган аайы:
- тилдин системазы (лингвистика билгирлердин тöзöлгöзи): лексика, эрмек-куучыннын
табыштары ла орфоэпия, графика, (сöстин бÿдÿми (морфемика), грамматика
(морфология ла синтаксис);
- чын бичиири ле токтой тÿжер темдектер (пунктуация);
- эрмек-куучынды таскадары.
Баштамы школдыҥ алдында турган тöс амадулар:
- оогош класстардыҥ ӱренчиктериниҥ граждан ла кöгÿс кöрÿминиҥ тöзöлгöзин тöзöп
тыҥыдары;
- ÿренерге керектÿ ишти ле бойын бойы башкарып билериниҥ тöзöлгöзин тöзööри;
- ӱренчиктердиҥ кӧгӱс санаазын öскÿрери ле jакшы кылык-jаҥга таскадары.
Тöрöл тилин баштамы школдо ÿредериниҥ задачалары:

- ӱренчиктерди тил билимниҥ тöс ондомолдорыла таныштырары ла шÿÿп сананарына
ÿредип-таскадары;

- ӱренчиктердин коммуникатив билгирлерин: оос ло бичиир эрмек-куучынын
jарандырары, диалог, монологло тузаланарына таскадары;
- jастыра jок бичиирине керектӱ билгирлер берери.
Тöс задачалар:

- Россияда кöп тилдер ле культуралар бой-бойлорыла колбулу, ол ок öйдö кажы ла
албатынын тили — ол онын ук албаты болгонынын тöзöлгöзи деп ондомолло
3

таныштырары;

- оос ло бичиир диалог ло монолог эрмек-куучынын jарандырары;

- коммуникатив билгирлерин jарандырары;уренчиктердин ич-санаазын, jакшыны,
jарашты сезерине, оны баалап билерине таскадары;
- jайаан jайалталарына öзÿм берери.

Ӱредÿниҥ тöс планында предметтиҥ jери.
Муниципал бюджет ӱредӱ тӧзӧмӧл "Паспартанын орто ӱредӱлӱ школыныҥ"
ӱредӱлик планы аайынча, алтай тилди ӱренерине jылына 4 класста 102 час берилет,
неделеде- 3 частаҥ.
Алтай тилди ÿренгениниҥ ÿренчиктиҥ бойыныҥ (личностный),
метапредметный, предметти ÿренгенинин турулталары.

Программа баштамы школды божодып jаткан ӱренчиктер личностный, метапредметный
ла предметный турулталарга jединерин jеткилдейт.
Ӱренчиктиҥ бойыныҥ (личностный) турулталары:

1. Бойыныҥ Тöрöлиле, албатызыла, Россиянын тÿÿкизиле оморкоор кÿÿн-санаа
таскадары; бойыныҥ албатызын, угын билери, Россияда башка-башка ук албатыларды
баалаары; эбире улуска, телекейге ачык кÿÿндÿ, jакшы ла jаманды ылгап билер кижи
таскадары.

2. Эбире телекей ар-буткенле, албатыларла, олордыҥ культураларыла, кудай jаҥыла
бирлик колбуда турганын айлаар корум таскадары.

3. Öскö албатылардыҥ тÿÿкизин, культуразын, оско кижиниҥ санаа-шуултезин тооп
jурерине таскадары.
4. Öзÿп, кубулып jаткан телекейде (jурумде) jылыйбай, ого уренижип темигерине
керекту билгирлер таскадары.

5. Уренип турган кижи эл-jоннын алдында каруулу, некелтелу деп билери ле jурумде
уреду алар иштин учурын, уреду онын бойына не керектузин аайлаары, оныла
башкарынары.

6. Jакшы кылык-jаннын ээжи-некелтелерин ле jурумде ончо улус тен, jайым дегенин
аайлаганы аайынча, бойын бойы башкарарга, бойынын кылык-jаны учун каруулу
болорына таскадары.
7. Jакшыга тартылар, jакшыны баалаар, сезер куун таскадары.

8. Jаан улусла, кураа балдарла кожо нак иштер, ачынышту айалга тöзöбöс, блаашту
керекти токыналу jартап ийер билгир таскадары.
9. Ак-чек jурер, эдинер-тудунар не-немени, когус байлыкты сезер, чеберлеер куун
таскадары.
4

Метапредметный турулталар:

1. Уредулу иштин амадузын, задачаларын бойына алынар ла ого jединерге болушту эпарганы таап билерине таскадары.
2. Ýредÿлÿ ишти онын задачазын, будурер айалгазын аjарып, пландаар, шиндеер ле
турултазын корор билгирлерге таскадары, болушту аргаларды талдап билери.
3. Jетируни эдеринде темдек-символдорды тузаланары.

4. Коммуникатив ле билгир аларынын задачаларын будуреринде эрмек-куучыннын эпаргаларын ла аргаларды эрчимду тузаланары.

5. Керекту jетируни табарга, jуурга, шиндеерге, бириктире коруп, керектузин талдап,
келиштире jазап, белетеерге бар аргаларды (справочниктерди) тузаланып билери.
6. Бичилген марыла, жанрыла башка тексттерди тургузылган амаду, задачалары аайынча
когуске алынып кычырарына темигери; бойынын айдарга турганын эрмек-куучыннын
задачазына келиштире jарт тургузар ла тексттерди оосло, бичип тургузарына таскаары.

7. Логический действиелерле тузаланып билери: тундештирери, шиндеери, бириктире
корори, топ шуулте чыгарары, будум темдектери аайынча болиири, не неден улам (ненин
учун) болгонынын шылтагын табары, шуури, таныш ондомолдорго кожоры.
8. Диалогты откурип ле куучындажып турган кижини угуп билери.

9. Текши амаду тургузып ла ого jединер аргаларды темдектеп билери; бирлик иште кем
нени эдерин улежип, jартажып jоптожори; бой-бойынын эткенин шиндеп билери,
бойынын кылык-jанын ла оско улустыйын коруп билери.
10. Jоп эмес сурактардын аайына токыналу, эки jанынын jилбулерин аjарып чыгары.

11. «Алтай тил» деп предметтин уренер материалы ажыра эбире jурумде одуп турган
кубулталар, процесстер, не-неме керегинде бойынын озумине келиштире билери.

12. Алтай тилле уренер материал аайынча баштамы школдо бичиктерле, оско до jетиру
алар аргаларла (онойдо ок уредулу модельдерле) иштеп билери.
Предметти ÿренеринин турулталары:

1. Россия коп тилдердин ла культуралардын орооны деп билип алары; тил — албаты
бойын албаты деп сезеринин тозолгози деп билери.
2. Тил — албатынын национальный культуразы ла улус бой-бойыла куучындажар арга
деп аайлаары; орус тил Россия Федерациянын эл-тергеелик тили, башка-башка ук
албатылардын бой-бойыла куучындажар аргазы деп билери.

3. Оос ло бичиир jакшы эрмек-куучын кижинин текши культуразынын ла гражданский
позициязынын коргузузи деп билери.
4. Алтай тилдин ээжи — некелтелериле (орфоэпиянын, лексиканын, грамматиканын,
орфография, пунктуациянын), эрмек-куучыннын этикет ээжилериле танышкан кеминче
тузаланып билери.

5. Куучыннын амадузын, задачаларын, тузаланар аргаларын ла
айалгаларын
ылгаштырып билер ле jаан эмес монолог эмезе текст тургусканда,коммуникатив задачага
5

jединерге олорды тузаланар темигу берери.

6. Jастыра jок бичиш кижинин культуразынын база бир jаны деп ондоор ло бойынын
тургускан эрмектеринин, текстин бичигенде, орфографиянын керекту ээжилериле
тузаланып билери, токтой тужер темдектерин чын тургузары.Бичигенин шиндеп билери.

7. Тилдин единицаларыла иштеер уредулу иштин аайын билери, алган билгирлериле
практический, коммуникатив задачалардын аайына чыгарга тузаланып билери.

8. Тилдин тос единицаларын ла темдектерин таныыр, олорды шиндеер, эрмеккуучыннын айалгазына келиштире тузаланып билери.
Ӱренчиктер нени билип алары:

- куучын -эрмектиҥ бӧлӱктерин (адалгыш, глагол, солума, тооломо, jарталгыш,
кубулбас)

- мензинер адалгыштар ла олордыҥ кубуларын; ӧс лӧ текши адалгыштарды:
тооломолордыҥ учурын билер; jӱзӱнниҥ солумаларын; олордыҥ учурын,глаголдордыҥ
jӱзӱндерле кубуларын.
- ӱренген орфограммаларлу текстти jастыра jогынаҥ бичиктен эмезе кычырганы аайынча
бичиирге;фонетика аайынча сӧстӧр ылгаарга;

- сӧстӧрди бӱдӱмиле ылгаарга( тазыл, сӧс бӱдӱрер,сос кубултар кожулта);

- сӧсти куучын -эрмектиҥ бӧлӱгиле ылгаарга;

- эрмекти бӱдӱмиле, члендериле ылгаарга;

- тургускан планла изложение бичиирге;
- jаан эмес чӱмдемел бичиирге;

- куучын -эрмектиҥ культуразынын ээжилерин буспай, бойыныҥ сурагын, каруузын,
быйанын, уткуул, кычыру сӧсти чын тузаланып, айдып билерге;
Предметтин ондаайы.

Эске аладыс... (11ч) Эрмек - куучында керектӱ сӧсӧтӧрло тузаланып билери.Тексттиҥ
бӱдумдерин ылгаштырар, план тургузары, темазын jартап билери. Эрмек — эрмеккуучыннын единицазы, онын учуры, темдектери: шÿÿлтени чыгара айдат, сöстöр бойбойыла колбожот. Эрмектеги учур согулта. Эрмек, сосколбу.

Эрмек (14ч) Амадузы jанынаҥ эрмектердиҥ бӱдӱмдери:jетирӱ эдер эрмек, суракту,
jакару. айдылган ӱни
jанынан: кыйгылу ла кыйгылу эмес.Эрмектиҥ учында турар
темдектер. Эрмекте кычыру сости табары. Тӧс ло эчеҥи члендер. Укташ эчеҥи члендер.
Чике - куучын эрмек (3ч) Чике - куучын эрмек деп оҥдомолло таныштырары. Турар
аайы. Чике- куучын эрмекти канайда бичиир.Чике -куучын эрмекке схема тургузар.
6

Сöс (8ч) Состин лексика учуры. Сос не-немени адаары (номинатив учуры). Бир учурлу
ла коп учурлу состор. Состин чике ле кочуре учуры. Синонимдер, антонимдер. Лексика
ажыра
эбире не-неме, ар-буткендеги кубулталар керегинде билерин теренжидери. Су-алтай ла
оско тилден кирген состор. Синонимдердин, антонимдердин созлигиле иштеери.
Омоним состор. Бузулбас сосколбулар.
Сöс, сöстин бÿдÿми (10ч)Состин учурлу болуктери: тазыл, кожулталар. Тазылы jаныс
сöстöр. Бичикте тазылы jаныс сöстöрдин сöзлигиле иштеер. Кожулталар. Сöс бÿдÿрер
ле сöс кубултар кожулталар. Сöстин тазылы токтогон тунгак туйук ÿнгÿр эжерине
кöчöри. Унду табыштар кату ла jымжак болоры. Сости табыш-таныктарла ылгаары
(таныштырар). Узун унду табыштар.Элес унду табыштар.
Куучын-эрмектин
темдектери.

бöлÿктери

(3

ч)

Куучын-эрмектин

бöлÿктери

сурактары,

Адалгыш (14ч). Адалгыштын текши учуры ла сурактары. Öс лö текши адалгыштар.
Адалгыш
jаныс ла коп тоодо турары. Адалгыштар кубулткыштарла кубулары.
Улантылу адалгышла эрмекте тузаланып билери. Мензинер адалгыштар. Орус тилдеҥ
кирген адалгыштарды кубулткыштарла кубултары.

Jарталгыш (4ч) Jарталгыштар предметтердин темдектерин коргузери: öнин, кемин,
бÿдÿмин, амтамын, jерин, кылык-jанын ла о.ö. Эрмек-куучында jарталгыштардын учуры.
Jарталгыш адалгышла колбожоры. Учуры jуук, удура учурлу jаталгыштар.

Тооломо (2ч) Предметтин турган тоозын ла ээчий турган тоозын кöргÿзер
тооломолорло таныжары. Тооломолорды адалгыштарла колбоштырып, эрмектер
тургузары.
Солума (2ч) Jÿзÿннин солумалары. Эрмек-куучында jаныс ла
адалгыштарды jÿзÿннин солумаларыла солуп билери.

кöп тоодо турган

Глагол (9ч) Глаголдын текши учуры: предметтердин эдилгелерин темдектеери.
Глаголдын сурактары нени эдип jат? Нени этти? Нени эдер? Глаголдын öйлöри. Эрмеккуучында глаголдын учуры. Глагол ло адалгыштын колбожоры.

Кубулбас (4 ч) Кубулбас. Кубулбастын текши учуры. Кубулбасты глаголло
колбоштырып билери. Эрмек-куучында кубулбастардын учуры; эрмекте кубулбастардын
учурын jартап билери. Тексттен кубулбастарды таап, кандый сöслö колбошконын
jартаарга таскадар.
Jыл туркуныны ӱренгенин катап кӧрори (16ч)

IV. Алтай тилле тематикалык план.

№

Бӧлӱктиҥ темазы

1

Эске аладыс,
кӧрӧдис.

катап

Берилген ченелте
изложение чӱмдемел проект
частар
диктанттар лер
иштер
11

1

7

1

2

Эрмек

14

1

4

Сӧс

8

1

Куучын-эрмектиҥ
бöлÿктери

3

3

5

Чике- куучын эрмек

3

Сӧстиҥ бўдўми

10

Адалгыш

14

9

Тооломо

2

11

Кубулбас

6
7
8
10
12
13

Jарталгыш

2

3

Глагол

Jыл
туркунына
уренгенин катап кӧрӧри
Бастыра:

1

1

4

Солума

1

4

1

16

1

9

1

1

1

1

102

1

9

4

3

1
1

IV. Календарно-тематический план
Уроктын
№

Берилген Уроктыҥ
частар
ӧйи

Бӧлӱктиҥ ле
уроктыҥ темазы

Эске аладыс, катап кӧрӧдис...(11ч)

Планла öткӱрилген
куни
кӱни

1

Бистиҥ эрмек-куучыныс ла тилис.

1

03.09

3

Тексттиҥ бӱдӱмдери.

1

05.09

2
4
5
6

1

Текст. Тексттиҥ планы.

Чӱмдемел иш (Бичикте бӱк 11, таскаду 15)
Jастыраларла иш. Эрмек.
Эрмектер кандый болот?

8

ӧдӧтӧн

1
1
1

04.09
10.09
11.09
12.09

7

Кычыру сӧс.

1

17.09

9

Эрмектиҥ эчени члендери.

1

19.09

8
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36

1

Эрмектиҥ тӧс члендери.

Кеҥиткен ле кеҥитпеген эрмектер.

Диктант "Эске аладыс" деп бӧлӱк аайынча
(Приложение № 1)
Эрмек. (14ч)
Jастыраларла иш. Эрмектиҥ эчени члендери.
Jартаачы, айалга.
Толтыраачы.
Баштаачы ла толтыраачы.
Ӱредӱ учурлу изложение (бичикте бӱк 56,
таскаду 115)
Jастыраларла иш. Сосколбу дегени не?
Укташ члендер.
Эрмекте укташ члендердиҥ биригери.
Укташ члендў эрмектерде токтой тўжер
темдектер
Диктант "Эрмек" деп тема аайынча
(Приложение № 2)
Jастыраларла иш.
Тегин ле колболу эрмектер.
Колболу
эрмекти
тегин
эрмектеҥ
ылгаштырары.
Бириктире кӧрӧри .
Чике- куучын эрмек (3ч.)
Чике- куучын эрмек ле автордын состори.
Чике куучын- эрмекте токтой тужер темдектер.
Ӱредӱ учурлу изложение ( бӱк 66 , таскаду
136)
Сӧс (8 ч)
Jастыраларла иш. Состин лексика учуры.
Чике ле кочуре учурлу состор.
Öскö тилден кирген состор.
Эскирип калган состор.
Синонимдер. Антонимдер.
Бузулбас сосколбулар.
Диктант
"Сӧс"
деп
тема
аайынча.
(Приложение № 3)
Jастыраларла иш. «Сöс» деген тема аайынча
9

1
1

18.09.
24.09
25.09

1
1
1
1
1

26.09
01.10
02.10
03.10
08.10

1
1
1
1

09.10
10.10
15.10
16.10

1

17.10

1
1
1

22.10
23.10
24.10

1

05.11

1
1
1

06.11
07.11
12.11

1
1
1
1
1
1
1

13.11
14.11
19.11
20.11
21.11
26.11
27.11

1

28.11

такып кöрöри.
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62

Сӧстиҥ бўдўми (10ч )
Состин учурлу болуктери.
Кожулталардын будумдери.
Состин кожулталарын чын бичиири.
Сости будумиле ылгаары.
Колболу состор.
Колболу состорди чын бичиири.
Эрин чойилер ундулерди состордо чын
бичиири.
Сöстин учуры, будуми керегинде билерин
бириктире корори.
2 четверть учун бичиир ченелте диктант
(Приложение № 4)
Jастыраларла иш. «Состин будуми» деген
теманы такып корори.
Куучын-эрмектиҥ бöлÿктери ( 3 час)
Куучын-эрмектин болуктери.
Таҥынаҥ учурлу ла болушчы учурлу куучын
— эрмектиҥ болуктери.
Кубулбас дегени не?
Адалгыш (14 час)
Адалгыш-куучын эрмектин болуги.
Адалгыш кубулткыштарла кубулары.
Тöзööчи ле Кöстööчи кубулткыштар.
Ӱредӱ учурлу изложение ( бӱк 138, таскаду
297)
Jастыраларла иш. Энчилеечи кубулткыш.
Береечи кубулткыш.
Öмöлööчи кубулткыш.
Jерлеечи ле Чыгытту кубулткыштар.
Кӧчӱрип
бичиири
"Адалгыштын
кубулткыштарла кубулары" деп тема аайынча
(Приложение №5)
Орус
тилден
кирген
адалгыштар
кубулткыштарла кубулары.
Мензинер адалгыштар.
Мензинер
адалгыштар
кубулткыштарла
кубулары.
Адалгыш керегинде бириктире корори.
10

1
1
1
1
1
1
1

03.12
04.12
05.12
10.12
11.12
12.12
17.12

1

18.12

1

19.12

1

24.12

1
1

25.12

1

14.01

1
1
1
1

15.01
16.01
21.01
22.01

1
1
1
1

23.01
28.01
29.01
30.01

1

05.02

1
1

06.02
11.02

1

12.02

1

26.12

04.02

63

Диктант "Адалгыш" деп тема аайынча (Прило
жение № 6)
64
1астыраларла иш.
Jарталгыш (4 час)
65
Jарталгыш.
66
Чыҥдыйын коргузер jарталгыштар.
67
Чўмдемел иш ( бӱк 143, таскаду 308)
68
Jастыраларла иш. Бириктире корори.
Тооломо (2 час)
69
Тооломо.
70
Предметтин турган тоозын ла ээчий тоозын
кöргÿзер тооломолор.
Солума (3 час)
71
Солума дегени не?
72
Jÿзÿннин
солумалары
кубулткыштарла
кубулары.
73
Ченелте изложение ( Приложение № 7)
Кубулбас (4 час)
74
Jастыраларла иш. Кубулбас.
75
Кубулбастар глаголло колбожоры.
76
3 четверть учун ченелте диктант (Приложение
№ 8)
77
Jастыраларла иш. Кубулбастар глаголло
колбожоры.
Глагол (9 час)
78
Глагол.
79
Глаголдын öйлöри. Тургуза öй.
80
Öткöн öй.
81
Келер öй.
82
Jурук аайынча чўмдемел бичиири ( бӱк 169 ,
таскаду 372)
83
Jастыраларла иш. Глаголдордын jузундерле
кубулары.
84
Глагол керегинде бириктире корори
85
Диктант «Глагол" деп тема аайынча
(Приложение № 9)
86
Jастыраларла иш
Jыл туркунына уренгенин катап корори (16ч)
87
Эрмек.
88
Эрмектин тос члендери.
89
Эрмектин эчени члендери.
90
Текст.
91
Состин будуми.
11

1

13.02
18.02

1
1
1
1

19.02
20.02
25.02
26.02

1
1

27.02
04.03

1
1

05.03
06.03

1

11.03

1
1
1

12.03
13.03
18.03

1

19.03

1
1
1
1
1

20.03
25.03
26.03
08.04
09.04

1

10.04

1
1

15.04
16.04

1

17.04

1
1
1
1
1

22.04
23.04
24.04
29.04
30.04

92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102

Состин будуми. Чын бичилери.
Адалгыш.
Jарталгыш.
Солума.
Тооломо.
Кубулбас.
Ченелте диктант (Приложение № 10)
Jастыраларла иш.
Проект "Алтай jыл тоолош"
Проектти корыыры.
Урок - ойын" Кару алтай тилим"

12

1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

06.05
07.05
08.05
13.05
14.05
15.05
20.05
21.05
22.05.
24.05
25.05