1.Jартамал сöс
Алтай тилле иштеер программа Паспарты jурттын орто уредулу школынын текши ÿредÿлÿ баштамы школдын
программазына тайанып тургузылган. Программа баштамы класстардыҥ федерал эл- тергеелик ÿредÿ стандартына ла
Россияныҥ гражданининиҥ кöгÿс –кöрÿмин тыҥыдып öскÿрери ле таскамал берериниҥ Концепциязына тайанып
тургузылган.
Литературалык кычырыш баштамы класстарда тöс предметтердиҥ тоозына кирет. Берилген предметте ÿренчик
кандый jедимдерге jеткенинеҥ öскö предметтердиҥ турултазы камаанду болор. Кычырарыныҥ урокторында jеткен
jедимдер jаныс ла кееркедим литератураны керектÿ болбой, öскö дö предметтердиҥ тексттерин кöнÿ кычырарына ла
оны ондоорына, анайда ок ÿренчиктердиҥ текши билгирин, кöгÿс кöрÿмин тереҥжидип, кöкси элбек улус болорына
таскадат.
Баштамы класстарда литературалык кычырыштыҥ тöс амадулары:
- текстти чокым- jарт, кöнÿ кычырып, кычырганын кöгÿске аларга ÿренери;
- эрмек- куучынныҥ бастыра бÿдÿмдерин оноҥ ары тереҥжидип, ол аайынча билгирлерин элбедип, башка- башка
бÿдÿмдÿ тексттерле иштеерге ÿренери; бичиктерле jилбиркеп, кычырарын сÿÿрине таскамал алары; башка- башка
бичиктерди jилбиркеп кöрöрине ле ол бичиктердиҥ ортозынан бойына керектузин талдап аларына ÿренери;
- кееркедим jайаандык jайалтазын ачарына, кандый ла немени jилбиркеп кöрöрине ÿредери; кееркедим
произведениелерди кычырганда, ондо айдылгани керектерди jÿреги ажыра öткÿрип, килегенин, jаратпай турганын
чыгара айдарга ÿренери; сöскö сескир ле кееркедим произведениеде не керегинде айдылганын ондооры;
- кееркедим литература ажыра jакшы кылык- jанду кижи болорына таскап, килемjи, наjылык, чындык ла кандый ла
немени учурына jетире эдип турарына тазыктырары; тöрöл калыгынын тÿÿкизиле, чÿм- jандарыла, кеендигиле
(искусство) jилбиркеерге, анайда ок Россияныҥ ла öскö дö ороондордын калыктарынын jÿрÿмиле, кеендигиле
jилбиркеерге тазыктырары;
- тöрöл лö орус, анайда ок öскö дö укту калыктардын балдарга учурлаган литературазыла таныштырып, ÿренчиктерди
кееркедим литератураны кÿÿнзеп кычырарына jилбиркедериле коштой, Тöрöлине, калыгына тузазын jетирерге амадаар
кÿÿн- санаа таскадары.

Литературалык кычырыш баштамы класстарда ÿренер тöс предмет болуп турганыла коштой, jÿрÿмдик таскамал
(воспитание) аларында сÿреен jаан камаанын jетирет.
Баштамы класстарда ÿренчиктердин jажына келижип турган чÿмдемелдерди кычырганы олорго ак- чек санаалу,
турумкай, jакшынак кылык- jанду кижи болуп öзöрине болужат. Чÿмдемелдерде геройлордын эткен керектери, эрмеккуучыны ажыра бойынын кылык- jанын ондоп, эрмек- куучынын тÿнейлеп, олордон тем аларга эмезе олорго тÿней
болбоско таскамал алат. Школдын бичиктеринде берилген чÿмдемелдерди кычырып тура, öскö дö бичиктерди кÿÿнзеп
кычырарына ла эрмек- куучыннын башка- башка бÿдÿмдериле тузаланарга ÿренет. Бу уроктордо кееркедим
чÿмдемелди кöнÿ, чокым- jарт, бойында эмезе ÿнле тыныда кычырарга ÿренип алганы öскö дö уроктордо керектÿ
болот.
Курсты jедимдÿ öткöни тургускан амадуга келиштире диалог, монолог эрмек- куучын тургузарына, кычырганы
аайынча бойынын кÿÿн- санаазын чыгара айдарына ла башка- башка бÿдÿмдÿ тексттерле, бичикте берилген кош
материалдарла иштеерге, башка- башка бÿдÿмдÿ сöзликтерден, энциклопедиялардан керектÿ jетирÿлер табарына
сÿреен jаан камаанын jетирет. Кычырарынын урокторында ÿренчиктер бичикчи кычыраачылар болорго ÿренет:
jаантайын билгирлер аларга амадаары (танынан jаны бичиктер кычырары), башка- башка бÿдÿмдÿ кычырыштарды
jаныс ла урокто эмес, анайда ок öскö дö учуралдарда тузаланарга, кычырган эмезе уккан jетирÿлерди ле
чÿмдемелдерди ондоп, ондо не керегинде айдылганын куучындарга, танынан бойы керектÿ бичиктерди талдап аларга.
Бичиктерде берилген произведениелерди кычырып тура, баштамы класстардын ÿренчиктери кееркедим
чÿмдемелдердин тилине аjару салып ÿренет: кандый бир учуралды кöргÿскенде, автор кандый сöстöр ажыра
кычыраачыны кородошко, сÿÿнчиге, килемjиге ле öскö дö айалгага экелип турганын шиндеерине таскамиал алат.
Кычырар тексттердин тематиказы. Алтай, орус ла öскö дö калыктардын оос чÿмделгези: чöрчöктöр, кожондор,
табышкактар, сооjындар, модор ло кеп сöстöр; алтай ла öскö дö укту поэттердин кычырарга сöстöри эптÿ ле эске
ÿренерге jенил кöчÿрмелери; баштамы класстын ÿренчиктеринин jажына келижип турар ада-энелердин ижи,Тöрöли,
ар-буткени ле тындулары, балдардын jÿрÿми,кижи, улус ортодо колбулар, наjылык, нöкöр, чындык,jакшы ла jаман
деген ондомолдорды кöргÿзип турган чÿмдемелдер ле тöрöл калыгынын чÿм-jанын, кöрÿм-шÿÿлтезин,тилинин
jаражын, байлыгын сескедий кееркедим кеми бийик алтай бичиичилердин чÿмдемелдери,ÿренчиктердин jажына,
öзÿмине (психологиязына) келишкедий калыгынын тÿÿкизи керегинде тексттер, каткымчылу куучындар ла öскö дö
чÿмдемелдер.
Кычырар тексттердин жанрлары:чöрчöк (албатынын,автордын), табышкактар,кожондор,модор сöстöр,кокырлар, кеп
сöстöр,алкыш сöстöр, тооломоштор,куучындар,ÿлгерлер, баснялар.

Эрмек-куучыннын бÿдÿмдери ле кычырары. Берилген бöлÿкке эрмек-куучыннын ла кычырарынын бастыра
бÿдÿмдери (кычырары,угары, куучындаары ла бичиири аайынча билгирлер), башка- башка бÿдÿмдÿ тексттерле
иштеери кирет. Бöлÿк баштамы класстын ÿренчиктери эрмек-куучыннын культуразы ла коммуникатив таскамал
аайынча билгирлер аларына ууландырылган.
Бöлÿкте тöс jерде кычырары туруп jат. Тöрт jылдын туркунына кычырарынын некелтелери солынып, jенилинен
уурына кöчöт. Баштапкы öйлöрдö ÿренчиктер сöстöрди, сöсколбуларды ÿзÿктебей, бÿткÿлинче кычырып ÿренген
болзо,онон ары сöстöрди бириктирип, ÿнле эрмектерге кÿрмеп кöргÿзерге ÿренет. Кажы ла класста кычырарынын
кеми бийиктеп ,ÿн jогынан бойында кычырып ÿренгениле коштой, текстте не керегинде айдылганын башка-башка
бÿдÿмде ( тöкпöй-чачпай бÿткÿлинче,кыскарта,талдап) куучындаары кирет.
Программада кееркедим чÿмдемелдерле иштеерине анылу аjару эдилген. Литературалык кычырыштын урокторында
тексттердин бÿдÿмдери керегинде(jурамал,jетиру,шÿÿлтелÿ) jетирÿлер берилет.Ӱренчиктер кееркедим,ÿредÿнин
(учебный),окылу (деловой), билим тексттерди ылгаштырып, тексттердин бажалыктары содержаниелерине ( темазы,тöс
сурагына) келижип ткрган ба,jок по деп, тÿнейлештирип,кöрöрине, текстти бöлÿктерге бöлиирине,олорго ат адаарына,
план тургузарына,чÿмдемелде тургузылган тöс лö кош сурактарды ылгаштырарына ÿренет.
Jайалтазын ачарына ууландырган иштер. Ӱренчиктердин jажына келижип турган текст аайынча изложение бичиир,
кычырып алган кееркедим литературанын чÿмдемелине jаан эмес сочинение бичиир.
«Чÿмделге jайааны». « Jайаандык иш» jайалтазын ачатан эп- аргалар ажыра ÿренчиктерге кееркедим чÿмдемелдерди
терен ондоорына болужып, олордын чÿмдеер jайалтазын ачар иштеер öткÿрер. Кееркедим чÿмдемелдерди
кычырганда,ÿренчиктердин jурÿмдик ченемелине тайанар.
Урокто кандый бир чÿмдемелди(ÿзÿкти) алып, автордын бергенине тайанып, оны оос эрмек- куучын ажыра
jурадып,jÿзÿндерле ( по ролям) кычыртып ÿреткенде эмезе онон до öскö бÿдÿмдÿ иштер öткÿргенде,олордын чÿмделге
jайааны ачылат. Олор изложение, сочинение,ÿлгер,чöрчöк бичигилеп, кееркедим сöскö jилбÿзи тыныйт.
2. Литературалык кычырышты öткöниниҥ личностный, метапредметный ла предметный турулталары.
Программа баштамы класстын уренчиктерин jеткилдейт: уренчиктин бойынын турултазы, кижилик
jедимдери (личностные результаты), метапредметный турулталар, предмет аайынча турулталар (предметные
результаты).
Ýренчиктиҥ бойыныҥ турултазы (личностный).

1) торол калыгынын, Торолинин туукизиле оморкоп, башка-башка эл jуртаган тергееде оско укту албатыны тооп,
олорло нак болоры;
2) кееркедим чумдемелдер ажыра ак-jарыктын устинде башка-башка ар-буткенду jерлер бар, ондо jузун-башка калык
jуртайт, олордын чум-jандары, тилдери, тыш будумдери башка да болзо, jе ончо калыктардын амадулары, санаакуундери туней деп билгирле jеткилдеери;
3) кычырган литературалык чумдемелдерди угуп, улгерлерди эске уренип, ондо берилген тил кееркедер эп-аргалар
ажыра тилдин jаражын, ээлгирин сезери;
4) ачык-jарык, оско улуска киленкей куун-тапту, улустын ачу-коронын ондоор кижи болуп озори;
5) кандый ла кижинин шуултезин тооп угарына, башка укту элдин туукизиле, кеендигиле jилбиркеп, олорло нак jуруп,
ондоорго чырмайар улустар болуп озори;
6) омоликте jуреринин баштапкы ченемелин алып, школдо ло оско до jерлерде бойын канайда тудунарын билери;
7) jурумде уренчик кижинин тос амадузын чике ондоорго, уредуде jакшынак jедимдерге jедер куун-тапту болоры;
8) jурумде эткен кажы ла кереги учун бойы каруулу болгоны, эл ортодо jарабас кылык этпеске тазыктырары;
9) jурумде кандый ла учуралдарда бойыла кубар да, jаан да улусла текши тил табарга, jаантайын бойын колго тудуп,
улусла нак jурерине тазыктырарыла коштой, литературалык геройлордын эткен керектерин бойынын кылык-jаныла
тунейлештирип, jакшы ла jаманды ондоп турар кижи болуп озори;
10) калыгынын ар-jоожозин, когус-корум шуултезин, торолинин ар-буткенин корулаары;
11) jурум кажы ла кижиге jаныс катап берилген, кандый ла куч учуралда jурумди чеберлеп, уур-кучтерди бийик куунтапту турумкай одори.
Метапредметный турулталар.
1) уредунин тос сурактарын ла амадуларын терен ондоп, оны будурер аргаларды билгир тузаланары;

2) тургузылган сурактарды кажы ла jанынан шиндеп коруп, чумделге jайаандыгын тузаланып будурери;
3) берилген ишти тургузылган амадуларга ла будургедий айалгаларга келиштире пландап, турултазын шиндеп коруп,
бийик турулта аларынын jолын табары;
4) jакшы эмезе коомой уреду болуп турганынын шылтагын шиндеп коруп, уредунин кеми jабыс та учуралдарда чын
шуулте чыгарып, керектин аайын тузедерге албаданары;
5) кандый бир берилген бичик керегинде jетируни ол аайынча мынан озо откон текши темдек-символдор тузаланып
билип алары;
6) jаны билгирлер аларга, коммуникатив амадуларга jедерге эрмек-куучын тударынын эп-аргаларын элбеде
тузаланары;
7) уреду аайынча билгирлерди башка-башка созликтерден, энциклопедиялардан ла узеери литературадан бедреери;
8) кычырган тексттин учурын ондоп, берилген коммуникатив амаду аайынча когуске алып, эрмек-куучыннын оос ло
бичиир будумдерине келиштире тексттер тургузары;
9) тундештирип, ылгап, бириктире коруп, кандый темдектериле туней
чыгарары;

эмезе башка болгоны аайынча шуулте

 эрмектежип турган кижинин айтканын успей, учына jетире угуп, кажы ла кижи бойы шуултелу болор аргалу, ол
сенийинен башка да болзо, оны тооры керегинде билери;
 омолик иште кем кандый иш будурери jанынан бой-бойы ортодо jоптожип, будурген иштин турултазын коруп,
иш будуреринде омоликте онын ла осколоринин кандый камааны эмезе салтары jеткенин тунейлештирип,
бойына шуулте чыгарары.
Предмет аайынча турулталар
1) кеендиктин öскö бÿдумине кöрö, литература телекейлик jурумди, кажы ла калыктын чум-jанын ла онын баалап,
корып турган ондомолдорын состин болужыла коргузип турганын ондооры;

2) бичик кычырганы- бойынын билгирин бийиктедери, Тороли ле ондо jуртаган улустар керегинде, олордын ижитожы, jуруми, jедимдери, айландыра ар-буткен, ак-jарык, килемjи, оштожу, наjылык, ак-чек ле чындык деген
ондомолдорды билип алары; бичиктерди jаантайын куунзеп кычырары;
3) кычырарынын кемин онон ары бийиктеткени текши эрмек-куучыннын озумине камаанын jетирет, jартын айтса,
литературоведениенин ондомолдорын тузаланып, кееркедим, билим ле уредунин оско до тексттерин ун чыгарбай,
бойында эмезе тыныда кычырып ылгаары;
4) кычырарынын башка-башка будумдерин тузаланары (учурын ондоорго, талдап, бедреп "поисковое"); башка-башка
тексттердин учурын когуске алып, олордын башказын ондооры, олор аайынча куучын откондо, туружып, тос
геройлордын эткен керектери, кылык-jаны аайынча бойынын шуултезин чыгара айдары;
5) jилбиркеген тема аайынча чумдемелди бойы бедреп, ол аайынча керекту jетирулерди кыскачак аннотация
тургузып, оско литературала иштеери;
6) баштамы класстарда откон литературоведениенин баштапкы билгирлерин тузаланып, башка-башка будумду
тексттерди ылгаары: керек кандый шылтактан улам болгонын, чумдемелдин тос учурын, текстти болуктерге болиири,
олорго ат адаары, план тургузары, тил кееркедер эп-аргаларды табары, чумдемелди куучындаары;
7) башка-башка будумду тексттердин темдектерин табары (билим, кееркедим ле оско до уредулу). Бичиир эрмеккуучыннын кеберлерин билери (jетиру - берилгенине тунейлеп, текст тургузары, шуултелу - сурак аайынча каруу
берери, jурамал - геройлордын кылык - jанын коргузери). Кычырган произведение аайынча бойынын куун - санаазын
бичиири;
8) кееркедим чумдемелге эмезе бойынын ченемелине тайанып, чумдемелге учурлаган ла оско до тема аайынча
берилген jурук аайынча бойы кандый бир чумдемел бичиири.
3. Предметтин содержаниези.
Бичикке уредеринин курсына кычырарга ла бичиирине уредер ле уренчиктерди куучындажарга таскадары, созлигин
байыдары, куучын - эрмектин табыштарын чын угарын быжулаары, грамматиканы уренерине, чын бичиирине

белетеери кирет. Бичикке уредер ой уч болуктен турат: бчикке белетеер ой,букварный ой, бичикке уренген ойдин
кийни.
Бичикке белетеер ой- балдарды уредуге, кычырарына jилбиркедер амадула одор.Школдын ээжи- некелтелерине
темиктирер ле уреду ишке jилбиркедер. балдар эрмек керегинде ондомол алат. эрмек- куучыннын табыштарын
ылгаштырарга темигет.
Букварьдын ойинде табыштарла, олорды темдектеер таныктарла таныжу одот. Анылузы- кычырарына уредери.Унду
ле туйук табыштардын бичилериле, колбоштырарыла таныжат. Состор ло jаан эмес эрмектер бичиирге уренгилейт.
Бичикке уредер ойдин кийни- уренгенин бириктире такып корори. Бу ойдо табынча буткул состорло кычырарына
кочор, бойында кычырарына темиктирер.
Литературалык кычырыш 1-кы класста таныктöсти ÿренип божогон кийнинде башталат.
Кычырар тексттердин тематиказы. Алтай, орус ла оско до калыктардын оос чумделгези: чöрчöктöр, кожондор,
табышкактар, сооjындар, модор ло кеп сöстöр; алтай ла öскö дö укту поэттердин кычырарга состори эпту ле эске
уренерге jенил кочурмелери; 1 класстын уренчиктеринин jажына келижип турар ада-энелердин ижи, Тороли, арбуткени ле тындулары, балдардын jуруми, кижи, улус ортодо колбулар, наjылык, нокор, чындык, jакшы ла jаман
деген ондомолдорды коргузип турган чумдемелдер ле торол калыгынын чум-jанын, корум-шуултезин, тилинин
jаражын, байлыгын сескедий кееркедим кеми бийик алтай бичиичилердин чумдемелдери, уренчиктердин jажына,
озумине (психологиязына) келишкедий калыгынын туукизи керегинде тексттер, каткымчылу куучындар ла оско до
чумдемелдер. Кычырар тексттердин жанрлары: чорчок (албатынын, автордын), табышкактар, кожондор, модор
состор, кокырлар, кеп состор, алкыш состор, тооломоштор, куучындар, улгерлер, баснялар.
Уренчиктер коп бичиктердин ортозынан керектузин бойы талдап табарына уренет. Кычырган чумдемелдер ажыра
оско ороондордо бойына кубар балдардын jуруми керегинде, омоликте бойын канайда тудунарга, jаан да, jажыт та,
бойынан оогош то улусла канайда куучындажарына, кандый ла ишти куунзеп эдерине ле онон до оско jакшынак
кылык-jанга таскамал алып, Тороли, эбире ар-буткен, телекей керегинде билгирлер алат.

Эрмек - куучыннын будумдери ле кычырары. Берилген болукке эрмек-куучынын ла кычырарынын бастыра
будумдери (кычырары. угары, куучындаары ла бичиири аайынча билгирлер), башка-башка будумдерлу тексттерле
иштеери кирет.
Программада кееркедим чумдемелдерле иштеерине анылу аjару эдилген. Литературалык кычырыштын
урокторында тексттердин будумдери керегинде (jурамал, jетиру, шуултелу) jетирулер берилет. Уренчиктер
кееркедим, уредулу (учебный), окылу (деловой), билим тексттерди ылгаштырып, тексттердин бажалыктары
содержаниелерине (темазына, тос сурагына) келижип турган ба, jок по деп, тунейлештирип корорине, текстти
болуктерге болиирине, олорго ат адаарыны, план тургузарына. чумдемелде тургузылган тос ло кош сурактарды
ылгаштырарына уренет.
Программада литературоведческий ондомолдорго аjару салынган. Кееркедим литературалык чумдемелдер, онын
жанрлары (куучын, улгер, чорчок (автордын); фольклордын жанрларын (чорчок (албатынын), кеп куучын, кеп сос,
табышкак, тооломош); кееркедим чумдемелдин тос темазы, тос шуултези, литературный герой, персонаж, портрет,
сюжет, композиция. Тос герой, геройдын сур-кебери, ар-буткеннин jурамалы (пейзаж) керегинде баштапкы jетирулер
алат. Герой керегинде эмезе чумдемелде айдылган керектер аайынча автордын ла бойынын куун-санаазын чыгара
айдары. Урокто кандый бир чумдемелди (узукти) алып, автордын бергенине тайанып, оны оос эрмек-куучын ажыра
jурадып, jузундерле (по ролям) кычыртып уреткенде эмезе онон до оско будумду иштер откургенде, олордын
чумделге jайааны ачылат.
Бöлÿкте тöс jерде кычырары туруп jат. Торт jылдын туркунына кычырарынын некелтелери солынып, jенилинен
уурына кочот. Кажы ла класста кычырарынын кеми бийиктеп, ун jогынын бойында кычырып уренгениле коштой,
текстте не керегинде айдылганын башка-башка будумде (токпой-чачпай буткулинче, кыскарта, талдап) куучындаары
кирет. Текстти кону, чокым-jарт кычырарыла коштой, ондо не керегинде айдылганын ондооры ла ол аайынча текши
ле тос шуулте чыгарарга уренер. Уренчиктердин оос эрмек-куучынын тазыктырары (эрмек-куучынды угуп ла
куучындап билери) кычырарыла коштой барар учурлу. Кемнин-кемнин кычырганын эмезе куучындаганын успей,
jазап тындап угала, ол аайынча сурактар берерге эмезе бойынын шуултезин чыгара айдарга уренер. Уредуде эмезе
оско до ойдо одотон айалгага келиштире алтай элдин эрмек-куучынынын этикеди аайынча диалог эрмек-куучын
тударына таскамал алар. Торол калыгынын эрмек-куучын откуреринин этикеди керегинде билгирлерди бичикте
берилген фольклор ло авторлордын чумдемелдери ажыра билип алар. Монолог эрмек-куучынды тазыктырарын
автордын чумдемелине тайанып эмезе кандый бир темага келиштире берген jакылта ажыра откурер. Мындый иштер

будургенде, уренчиктердин тили байып, укканын-коргонин эмезе кычырганын толо, кыскарта. талдап куучындаарга
тазыгат.
Эрмек-куучынды угуп билери (аудирование)
Башка-башка жанрлу чумдемелдерди уредучинин кычырганынан эмезе аудиозаписьтен угуп, ондо ар-буткенди,
геройды, оныла болгон учуралдарды коргускен узуктерди когуске тудуп, бойынын каруузында анайда ок эрмеккуучынында тузаланары, эрмек-куучын кандый амадулу айдылганын ондоп, билим, кееркедим ле оско до предметтер
аайынча уреду тексттерди угуп, сурактар берип эмезе берген сурактарга каруу берери.
Кычырары
Унле кычырары. Озо баштап уйелеп, онон ары буткул состорло кону кычырып, кычырарынын кемин араайынан
коптодори. Jаан эмес текстти чокым-jарт, литературалык некелтеге (нормага) келиштире унле эмезе ун чыгарбай
(бойында) кычырып, кычырган текстте не керегинде айдылганын ондооры.Унле коргузип, кону, jарт кычырарга
танынан белетеери.Унле кычырып тура, ун чыгарбай, бойында кычырып уренери. Бойында кычырары. Жанрыла,
кемиле уренчиктердин jажына келижип турар тексттерди бойында кычырала, ондо не керегинде айдылганын
ондооры.Кычырарынын будумдерин (таныжып, талдап эмезе шиндеп) ылгаштырары, кычырган тексттен керекту
jетируни чыгарып, онын тос учурын билери.
Керкедим чÿмдемелдердиҥ тексттериле иштеери.
Геройлордын куун-санаазын (кунукчыл, суунчилу, омок ло о. до о.), кылык-jанын (jалакай, оштонкой, куунзек,
шокчыл ла о. о.), эткен керектерин тунейлештирип, олор незиле аныланып турганын билери. Кычырган чумдемелде
геройлордын эткен керектери ненин учун jараганын (jарабаганын) айдып, тексттин состориле чокымдаары ("jарап jат jарабай jат" дегенин керелеп билери).
Кычырган чумдемелде автор нени айдарга сананганын, геройлордын кылык-jаны, эткен керектери керегинде
бойынын куун-санаазын эмезе уренчик бойы мындый учуралда нени эдерин чыгара айдары. Чумдемелде айдылган
геройлордын кылык-jанын, олорлордын эткен керектерин бой-бойыла эмезе олорды озо откон чумдемелдин
геройлорыла тунейлештирип, башказын, тунейин табып, олордын эрмек-куучынын, эткен керектерин коргускен
узуктерди тузаланып, геройлорго характеристика тургузары.

Чумдемелде айдылган геройдын куун-санаазын ол герой керегинде автордын куун-санаазынан ылгаштырып,
ол аайынча бойынын шуултезин айдары. Бичиичи ар-буткеннин jуругын, чумдемелде коргускен оско до jуруктарды
ненин учун тузаланганы керегинде бойынын шуултезин чыгара айдары.
Берилген чумдемелди кычырардан озо кандый амадулу кычырып jатканын jарт билип, кычырганда, ол
амадуларга келижип турган узуктерге аjару салып, ненин учун бу узуктер jаан учурлу болгонын jакшы ондооры,
мында тос состорди табары; текстин эрмектерин тузаланып, план тургузып, ол аайынча куучындаары.
Эрмек-куучын тударыныҥ культуразы.
Диалог эрмек-куучыннын база бир бÿдÿми деп билери. Диалог эрмек-куучыннын аныларын билери: берилген
сурактарды ондоп, олорго каруу jандырары ла бойы сурактар берери; куучындажып турган кижини ÿспей угуп,
блааш-тартышту айалга тöзöбöй, бойынын шуултезин айдары. Шуултезин тексттен алынган узуктерле чындыйлаары.
Куучындажып тура, эрмек-куучын тударынын текши этикедин тузаланары. Торол калыгынын этикедиле кееркедим
чумдемелдер ажыра таныжары, оны коштой jаткан калыктардын этикедиле тунейлеп, тунейин ле башказын билери.
Сöстин чике ле кечире учурын, кöп учурын ондоп, сöзлигин байыдары.
Кычырарга берилген тексттер.
1. Алтай калыктын оос поэзиязы: кеп состор, табышкактар, кожондор, чорчоктор, кеп куучындар, модор состор,
тооломоштор, каткырмалар, кокыр куучындар; оско калыктын фольклоры (чорчоктори).
2. Балдарга бичип турган алтай бичиичилердин jурумиле кыскарта таныжары. Алтай, орус ла оско до бичиичилердин
jуруми, Тороли, онын ар-буткени, кижи ле ар-буткен ортодо колбулар, кижи ле тындулар, улус ортодо колбулар
(наjылык, оштожу, jаман ла jакшы), jылдын ойлори, иш-тош керегинде чумдемелдери.
Башка-башка бичиктер болоры: кееркедим, тууки, кебизин (фантастический), билим, энциклопедия, jаантайын
чыгып турган газеттер ле журналд
4. Литературалык кычырышла тематический план
Класс 1__
Уредунин планы аайынча берилген частар:

Бастыра 66 ч.; неделяда 2 частан.
Планнын тургузылган аайы: Программа баштамы класстардын федерал эл - тергеелик ÿредÿ стандартына ла
Россиянын гражданининин кöгÿс-кöрÿмин тыныдып öскурери ле таскамал береринин Концепциязына тайанып
тургузылган. Автор-тургузаачылары: Н.Б.Тайборина.
Уреду бичиктер: Таныктос. 1 класс : уреду бичик: М. А.Барантаева – Г-А, 2011.

5.Календарно-тематический пландаш
№
Уро Уроктын темазы
кты
н
тооз
ы
Бичикке белетеер ой.
(4 ч)
1
1
Эрмек.Эрмек состордон
турганы.
2
1
Состорди уйелерге болиири.
3
1
Унду табыштар.
Туйук табыштар.Унду ле туйук
4-5 2
табыштар.
Бичикке уредер ой.
( 42ч)

Öткÿретен
öйи

02.09
07.09
09.09
14.09\16.09

Фактическ
и

6

1

7

1

8

1

9

1

10
11
12

1
1
1

13

1

14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28

1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

Ÿндÿ [ а ] табыш ла А, а
таныктар.
Ÿндÿ [ у ] табыш ла У, у
таныктар.
Туйук [ с ] табыш ла С, с
таныктар.
Туйук [ л ] табыш, Л, л
таныктар.
Туйук [р] табыш, Р, р таныктар.
А,с,Л.Р таныктарды корори.
Туйук [ш] табыш, Ш, ш
таныктар.
Туйук [м] табыш, М, м
таныктар.
Ÿндÿ [ы ] табыш, Ы, ы таныктар.
Туйук [к] табыш, К,к таныктар.
Ÿндÿ [о ] табыш, О, о таныктар.
Туйук [н] табыш, Н,н таныктар.
Туйук [j] табыш, J,j таныктар
Туйук [б] табыш, Б, б таныктар.
Ÿндÿ [е ] табыш, Е,е таныктар.
Ÿндÿ [э ] табыш, Э, э таныктар.
Ÿндÿ [и ] табыш, И, и таныктар.
Туйук [д] табыш, Д, д таныктар.
Ÿндÿ [ö ] табыш, Ö,ö таныктар.
Ÿндÿ таныктар.
Туйук [з] табыш, З, з таныктар.
Туйук [п] табыш, П, п таныктар.
Туйук [ч] табыш, Ч, ч таныктар.

21.09
23.09
28.09
30.09
05.10
07.10
12.10
14.10
19.10
21.10
26.10
28.10
09.11
11.11
16.11
18.11
23.11
25.11
30.11
02.12
07.12
09.12
14.12

29
30
31
32
33
34

1
1
1
1
1
1

35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47

1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

48
49

1
1

50

1

51
52

1
1

Туйук [г] табыш, Г,г таныктар.
Туйук [й] табыш, й танык.
Туйук [й] табыш, й танык.
Ÿндÿ [ÿ ] табыш, Ÿ, ÿ таныктар.
Туйук [н~] табыш, н~танык.
Эжерлÿ туйук табыштар,
таныктар.
Туйук [ж] табыш, Ж,ж таныктар.
Ж – ш таныктар.
Туйук [х] табыш, Х, х таныктар.
Туйук [в] табыш, В, в таныктар.
Ÿндÿ Я, я таныктар.
Ÿндÿ Ю, ю таныктар.
Ÿндÿ Ё, ё таныктар.
Ÿндÿ я, ю, ё таныктар.
Туйук [ф] табыш, Ф, ф таныктар.
В- ф таныктар
Туйук [ц] табыш, Ц, ц таныктар.
Jымжак темдек
Туйук [щ] табыш, Щ, щ
таныктар.
Кату темдек ъ.
Танмалык.
Бичикке уренер ойдин
кийни (20 ч.)
А.С.Пушкин «Кайкамчылу
тийин»
П.В.Кучияк «Jаны Алтай»
«Чай» (алтай чöрчöк)

16.12
21.12
23.12
11.01
13.01
18.01
20.01
25.01
27.01
01.02
03.02
08.02
10.02
15.02
17.02
22.02
24.02
01.03
03.03
10.03
15.03
17.03
22.03
05.04

53
54
55
56
57

1
1
1
1
1

58
59

1
1

60
61

1
1

62

1

63
64

1
1

65

1

66

1

J. Кыдыев «Баштапкы танык»
Л.Кокышев «Jас»
«Теертпек» ( алтай чöрчöк)
«Койондор» ( алтай чöрчöк)
К. Домбровский «1961 jылда 12
апрельде»
К.Тепуков «Ачынала «А» буква»
К.Тепуков «Школго jÿрген
койоноктын jÿрÿминен»
К.Тепуков «Бир катап…»
Алтай бичиичилердин
чÿмдемелдери.
Б.Суркашев «Кыш
тужет».В.Ойношев «Мирошка».
Э.Тоюшев «Аркада наjыбыс»
Б.Суркашев «Чоокырай»,
«Муркут ле Уку».
И.Шодоев «Эзен болзын,
баштапкы класс»
Кычырыштын тургенин корори.
Jыл туркунына уренгенин такып
корори.

07.04
12.04
14.04
19.04
21.04
26.04
28.04
05.05
10.05
12.05
17.05
19.05
24.05
26.05

6. Тузаланар литература
Бичиктер:
1.Тайборина Н.Б.Литературалык кычырыш. 1 класс/ Г-А., 2013
2. Пиянтинова К.К. Алтай тилле иштеер программалар/Министерство образования, науки и молодёжной политики РА.
/Барантаева М.А.-Г-А, 2012

3. Алтай тилдин урокторы öткÿрери аайынча методикалык ууламϳылар (1 класс) Г-А, 2012.
4. Алтай тил ле литературанын урокторында текши ÿредӱ эдилгелерди темиктирери. Г-А, 2012.
5. Алтай бичиичилердин портреттери (таблицалар)