Jартамал сӧс
5 класста алтай тилле иштеер программа муниципал казнаныҥ ÿредÿ тöзöмöли «Паспартынын орто текши ÿредÿлÿ школыныҥ» орто
класстардыҥ текши ÿредÿлик программазына К.К.Пиянтинованыҥ ла Н.Б.Тайборинаныҥ «Алтай тилле иштеер программалар 5-9
класстарга» деп программазына тайанып тургузылган (Горно-Алтайск, 2023j.)
Тузаланар бичик:
Ӱренетен бичик: «Алтай тил 5 класс». Автор - тургузаачылар: Ж.И.Амырова, Н.Г.Сулукова, Н.Д.АлмадаковаГорно-Алтайск, 2025j
5-чи класста «Алтай тил» ÿренер бичик ле электрон ÿредÿ ресурстарла иштеериниҥ аайы ла тöс ÿредÿ аларыныҥ содержаниезинеҥ
турат. Тöс ууламjылары алтай тилдиҥ грамматиказы «Синтаксис ле пунктуация» «Морфология. Куучын-эрмектиҥ алдынаҥ учурлу
бöлÿктери. Адалгыш. Jарталгыш. Тооломо. Солума» деп бöлÿктерди ÿренерине jартамалдар берилет.
Федерал эл-тергеелик уреду стандарттыҥ текши ууламjызы- кӧгӱс –кӧрӱми байлык, билгири чындык ла тереҥ, бастыра jанынаҥ jайалталу,
кандый ла ишти бӱдӱрип билер ӱренчик таскадары. Онон улам текши уреду амадулар солынып, уредучинин ижинин учуры, ууламjылары
солына берет. Билгирди беленинче берери деп корумнен ырап, уренчиктерди танынан иштедип, олордын уредузин башка-башка эпсумелерле, эп-аргаларла ууламjылап, текши уреду эдилгелерге jединери федерал эл-теергелик уреду стандарттын тос амадузы.
Амадузы:
«Алтай тил» деп уреду предметтин тос амадузы- уренчиктерге тил jанынан темигу берери:
- jастыра jок (грамотно) бичип, куучындап, кычырып билерине ле айдылган куучын-эрмекти чике ондоп угарына таскадар;
- торол тилиле jурумде, jон ортодо тузаланып билерин уредер;
- торол тилдин грамматиказынын анылу кебер- будумине ле уренип турган оско тилдердин анылу башказын билери;
- тил керегинде билгири ле кычырыжы ажыра уренчиктин текши уредузинин кемин элбедери;
- баланы шууп сананарына сос ажыра уредери, созлигин элбедери.
I.
«Алтай тил» деп предметтиҥ бойыныҥ текши ÿредÿ эдилгелерле, предметле колбулу турулталар
«Алтай тил » деп ÿредÿ предметти ÿренип, ÿренчиктердиҥ jединетен турултазы федерал эл — тергеелик ÿредÿ стандарт аайынча ÿч бÿдÿмдÿ
болот: ÿренчиктиҥ ӧзÿмиле колбулу (личностный) турулталар, текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар, предметле
колбулу турулталар.
Ϋренчиктиҥ бойыныҥ танынаҥ ӧзуминде (личностный) турулталар
•
Ÿренчиктердиҥ Алтай Республикада алтай тил экинчи эл-тергеелик тил деп, Алтай Республикада jадып, алтай тилди билери керектÿ
деп кÿÿнзеп ÿренери.
•
Алтай тилле санаа- шÿÿлтезин кӧнÿ, эптÿ колбулу эрмек- куучынла чыгара айдып ла бичип турары (оос ло бичилген эрмек-куучын).
2

•
Тӧрӧл тилин билер ÿренчиктер кажы ла класста алтай тилинин учурын оҥдоп тереҥжиде ÿренери, тӧрӧл тили кижиниҥ бастыра
jÿрÿминде керектÿзин билип, алтай тил- алтай албатыныҥ ÿйеден ÿйеге ӧзÿп, улалып баратан тили деп оҥдоп, сананып jÿрерине ÿредери,
тӧрӧлчи кÿÿнин бийиктедери.
•
Алтай тилди jÿрÿминде керектÿ деп jилбиркеп ÿренери.
•
Кажы ла класста алтай тилдиҥ грамматиказын ÿренип, тил билимниҥ тӧзӧгӧзин оҥдоп, оос то, бичилген де эрмек- куучында чын
тузаланарына jединери.
Текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар:
1. Кажы ла урокто эмезе кандый ла ишти баштаарынан озо бойына амаду тургузарына ÿренчиктерди ÿредер ле таскадар (обучение
целеполаганию), ол ишти јетире бÿдÿрбегенче амадуны санаазында тудары. Бойыныҥ ижин пландап билерине ÿредери.
2. Эрмек-куучынныҥ бастыра бÿдÿмдериле иштенип билери:
- ÿренчиктиҥ оос ло бичилген эрмек-куучыны байлык болгоны: кандый ла источниктерден (билим ле кееркедим бичиктердеҥ) кычырып,
телекӧрÿлтенен кӧрÿп, Интернеттеҥ кычырып, јетирÿ алып, оҥдоп, ижинде тузаланары;
-текстле иштеп билери: кычырыныштын бастыра бÿдÿмдериле тузаланып билери: текстле таныжып кычырары (ознакомительное), не
керегинде айдылганын тÿрген кӧрÿп ийери (просмотровое), кандый бир јетирÿ бедиреп кычырары (поисковое);
- бойыныҥ санаазын оос ло бичилген эрмек-куучынла јайым, чын чыгара айдынары;
- схемаларла, таблицаларла алгоритм аайынча тузаланып, иштеп турары.
3. Алтай тил ле литератураныҥ урогында алган билгирлерин ӧскӧ предметтердиҥ урогында, јÿрÿминде тузаланып турары.
Предметле колбулу турулталар:
1. Алтай тилди ÿренип, тереҥ билгирлер аларына јединери.
2. Алтай тилдин билим тӧзӧгӧзин (научна основа), тилдиҥ грамматиказынын ээжилерин тереҥжиде билерине јединери.
3. Эрмек-куучыннын башка-башка бÿдÿмдериле: оос ло бичилген эрмек-куучын, монолог, диалог, полилог –тузаланары, кандый ла
марларла, жанрла иштеери, алтай тилле шинжÿ ле проект иш тургузып, корулап билери.
5-чи класстыҥ ӱренчиктери нени билип, неге таскап алар учурлу:
1. Алтай Республикада алтай тил экинчи эл- тергеелик тил деп, Алтай Республикада jадып, алтай тилди билери керекту деп
куунзеп уренери.
2. Алтай тилле санаа-шуултезин кону,эпту колбулу эрмек-куучынла чыгара айдып ла бичип турары(оос ло бичилген эрмеккуучынла)
3. Тöрöл тилин билер уренчиктер кажы ла класста алтай тилинин учурын ондоп теренжиде уренери,торол тили кижинин
бастыра jуруминде керектузин билип, алтай тил-алтай албатынын уйеден уйеге озуп,улалып баратан тили деп ондоп,
сананып jурерине уредери, торолчи куунин бийиктедери.
4.Алтай тилди jÿрÿминде керекÿ деп jилбиркеп ÿренери.
3

5. Кажы ла класста алтай тилдиҥ грамматиказын ÿренип, тил билимниҥ тöзöгöзин оҥдоп, оосто бичилген де эрмек-куучынында
чын тузаланарына jединери.
6. Кажы ла урокто эмезе кандый ла ишти баштаарынаҥ озо бойына амаду тургузарына ÿренчиктерди ÿредер ле таскадар
(обучение целеполаганию), ол ишти jетире бӱдӱрбегенче амадуны санаазында тудары.
II.

Ÿренер предметтиҥ оҥдайы.
5 класс 102 час

№
1
2
4
5
6
7
8

Ÿренер
предметтиҥ
оҥдайы
Тил керегинде jетирÿ
Морфология
Синтаксис ле пунктуация
Фонетика,
графика,
орфография, орфоэпия
Лексика
ла
бузулбас
сосколбулар
Морфемика
Уренгенин катап корори
Бастыра jаба:

Берилген частар

Ченелте иш

изложение

Чÿмдемел иш

5
4
23
17

1
1
1

1

1
1

16

1

1

1

11
3
102

1

1

Тил керегинде текши jетиру 3ч.
Тил керегинде текши jетиру Эрмек- куучыннын культуразы. Текст. Тексттин будумдери. Тексттин темазы, шуултези, тос учуры.
Тексттин бажалыгы, тос учурлу состори. Алтай эрмек-куучынныҥ этикет ээжилери. Алтай тилдиҥ
тӱӱкизи.
Морфология 4ч
Куучын- эрмектиҥ алдынаҥ учурлу бӧлуктери. Адалгыш. Jарталгыш. Глагол. Тооломо. Солума.
Баштамы класстарда
Кубулбас. Куучын- эрмектин болушчы болуктери. Уланты. Колбоочы. Болугеш.
ÿренгенин катап корори.
Морфология.
4

Синтаксис ле пунктуация 23ч
Сосколбу. Сосколбу тос ло камаанду состордон турары. Состордин колбузын сурактар тургузып
табары. Эрмек. Эрмек амадузыла jетиру берер, суракту, jакару учурлу болоры. Кыйгылу эрмектер.
Эрмектин тос члендери – баштаачы ла айдылаачы, олор эрмектин тозогозин будурери. Эрмектин эчени
члендери: jартаачы, толтыраачы, айалга. Кениткен ле кенитпеген эрмектер. Укташ членду эрмектер.
Колбоочылу ла колбоочы jок укташ члендер. Укташ члендердин алдында бириктиреечи сос турары.
Колболу эрмек керегинде jетиру. Колболу эрмектин тегин эрмектери колбоочынын болужыла эмезе
унле колбожоры. Чике эрмек- куучын. Онын токтой тужер темдектери.
Фонетика, графика, орфография, орфоэпия 17ч
Синтаксис ле пунктуация

Текст. Тексттин бажалыгы. Абзац. Тос ло кичинек темалар (подтемы). Фонетика, графика, орфография
ла орфоэпия лингвистиканын болуктери. Эрмек –куучыннын табыштары ла таныктары. Унду
табыштар, олордын болинери. Элес ундулер. Узун ундулер. Экиленген ундулер. Олордын jолдон jолго
кочурери. Алтай тилде сингармонизмнин ээжизи. Эрин ундулердин адалгыштарда чын бичилери. [Й]
табышту состорди jолдон jолго кочурери. Тандай ла эрин гармония. Туйук табыштар ла таныктар.
Унгур ле тунгак туйук табыштар. Олордын темдектери. Эжерлу ле эжери jок туйук табыштар.
Танмалык. Уйе. Согулта. Состорди jолдон
jолго кочурери. Оос эрмек- куучында колболу
глаголдордын кыскарта айдылары. Элес ундулу состордин чын айдылары.
Лексика ла бузулбас сосколбулар 16ч
Фонетика, графика,
орфография, орфоэпия

Лексика ла бузулбас
сосколбулар

Эпиграф. Текстте эпиграфтын учуры. Цитата. Лексика керегинде jетиру. Состин лексика учуры.
Синоним. Синоним тизу. Антонимдер. Антонимдердин будумдери. Омонимдер. Алтай тилдин
лексиказы керегинде jетиру. Текши тузаланар ла текши тузаланбай турган состор. Чике ле кочуре
учурлу, jаныс ла коп учурлу состор. Анылу лексика. Диалект лексика, онын аныланары. Тегин
сосколбу ла бузулбас сосколбулар. Алтай тилдин созликтери.

Морфемика 11ч
Состин учурлу болуктери.
Состин будуми ле будери
(Морфемика)

Тексттин планы. Состин учурлу болуктери. Сос будурер ле состин кеберин (форма) будурер
кожулталар. Кебер будерер кожулталар: сос кубултар ла кеп будурер. Колболу состордин чын
бичилери. Колболу глаголдордын чын бичилери ле айдылары.
5

Уренгенин катап корори 3ч
Jыл туркунына ӱренгенин
катап кӧрӧри

Грамматический ылгаштардын бӱдӱмдери, олорды эдеринин аайы: фонетический ылгаш, сӧстин
бӱдӱми
аайынча
ылгаш, адалгышка, jарталгышка, тооломого, солумага,
кубулбаска
морфологический ылгаш эдери.

6

IV. Тематикалык план
«Алтай тил» 5 класс 102ч
№

Тема

1
2
3
4
5

Час
ӧдӧтӧн ӧйи
Тил керегинде текши јетирÿ 5ч
Тил ле эрмек- куучын
1ч
Орток ло тан куучын.
1ч
Текст. Текст ле эрмек-куучынныҥ бÿдÿмдери.
1ч
Фонетика.Унду ле туйук табыштар
1ч
Су-алтай состордо ло оско тилден кирген состордо
1ч
бичилер таныктар
Куучын –эрмектин болуктери. Морфология 4ч

6
7
8
9
10
11

Адалгыш.
Jарталгыш.
Солума.
Глагол. Тооломо.
Чумдемел иш «Кӱс»
Jастыраларла иш

12

Синтаксис нени ÿредет.

13

Сӧсколбу.

1ч

14
15
16
17
18
19
20
21

Сӧсколбу.
Эрмек
Эрмек- эрмек- куучынныҥ тӧс единицазы
Эрмек- эрмек- куучынныҥ тӧс единицазы
Jетиру, сурак, jакару. Эрмекте олор канайда айдылат.
Чумдемел ишке белетенеери
Ченелте «Ат-кижинин нокори »
Эрмекте кижиниҥ сезимдери кӧргÿзилери.

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
Синтаксис ле пунктуация 23ч
1ч

7

ӧткÿрилген ӧйи

22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51

Эрмектин грамматический тӧзӧгози.
1ч
Эрмектин грамматический тӧзӧгози.
1ч
Баштаачы ла айдылаачы.
1ч
Баштаачы ла айдылаачы. Олордын айдылары
1ч
Эчени члендер ле олордын учуры.
1ч
Толтыраачы.
1ч
Айалга.
1ч
Jартаачы
1ч
Изложение «Суу-баалу энчибис».
1ч
Jастыраларла иш
1ч
Укташ члендер.
1ч
Укташ члендерлу эрмектерде токтой тужер темдектер.
1ч
Укташ члендерлу эрмектерде токтой тужер темдектер.
1ч
Кычыру сос.
1ч
Чике эрмек- куучын.
1ч
Колболу эрмек.
1ч
«Синтаксис ле пунктуация» деп теманы катап корори.
1ч
Ченелте иш «Тÿлкÿ ле Турна»
1ч
Jастыраларла иш.
1ч
Фонетика, графика, орфография, орфоэпия. 17ч
Тилдин табыштары, олордын будери
1ч
ÿнду ле туйук табыштар.
1ч
ÿнду ле туйук табыштар.
1ч
Унгур ле тунгак туйуктар
1ч
Унгур ле тунгак туйуктар
1ч
Унду табыштар.
1ч
Унду табыштар.
1ч
Эрин ундулердин чын бичилери.
1ч
Кату ла jымжак ундулердинсостордо турар аайы.
1ч
Кату ла jымжак ундулердинсостордо турар аайы.
1ч
8

61
62

Чӱмдемел ишке белетенеери
Jурук аайынча чумдемел иш
Элес ундулердин чын бичилери.
Элес ундулердин чын бичилери.
Узун ундулердин чын бичилери.
Узун ундулердин чын бичилери.
Алтай тилдин таныктары. Танмалык.
Уйе. Согулта.
«Фонетика. Графика. Орфография. Орфоэпия» деп
болуктерди катап корори.
Ченелте иш «Эки нокор»
Jастыраларла иш.

63
64
65
66
67
68
69
70

Сос. Онын лексический учуры
Синонимдер. Синонимический тизу.
Антонимдер
Изложение «Jаны одук»
Jастыраларла иш
Омонимдер
Омоформалар.
Чике ле кочуре учурлу состор.

71

Бузулбас сосколбулар (фразеологизмдер)

1ч

72
73
74
75
76

Бузулбас сосколбулар (фразеологизмдер)
Текши тузаланар состор ло анылу состор.
Текши тузаланар состор ло анылу состор.
Jурук аайынча чÿмделге иш белетенеери
Jурук аайынча чÿмделге иш. (И.Ортонулов«Кичинек
jылкычылар»)
Диалект лексика.
Эскирип калган ла jаны состор

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч

52
53
54
55
56
57
58
59
60

77
78

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
Лексика
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч

1ч
1ч
9

79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102

Оско тилдерден кирген состор.
Созликтер.
Созликтер. Созликте состор.
Лексиканы катап корори
Ченелте иш «Jай»
Jастыраларла иш

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
Сӧстиҥ бÿдÿми ле бÿдери (морфемика)
Состин тазылы.
1ч
Угы jаныс состор
1ч
Сос будурер кожулта ла тозого.
1ч
Сос будурер кожулта ла тозого.
1ч
Сос кубултар кожулталар.
1ч
Кеп будурер кожулталар
1ч
Чÿмдемел ишке белетенеери
1ч
Чÿмдемел иш «Чорос-Гуркиннин јуруктары аайынча»
1ч
Состор будер эп-аргалар.
1ч
Состор будер эп-аргалар.
1ч
Колболу состор.
1ч
Колболу состор.
1ч
«Состин будуми ле будери (Морфемика)» деп теманы
1ч
катап корори.
Ченелте иш «Элик»
1ч
Jастыраларла иш.
1ч
Уренгенин катап кӧрӧри
3ч
Синтаксис ле пунктуацияны катап корори
1ч
Фонетика, графика, орфография, орфоэпия.
1ч
Лексиканы катап корори
1ч
102ч

10

11

12