I. Jартамал cӧc
5 класста алтай литературала иштеер программа муниципал казнаныҥ ÿредÿ тöзöмöли «Паспартынын орто текши
ÿредÿлÿ школыныҥ» орто класстардыҥ текши ÿредÿлик программазына ла Е.Д.Чандыеваныҥ., А.Б.Чендекованыҥ «Алтай
литературала иштеер программалар 5-9 класстар» деп программазына тайанып тургузылган (Горно-Алтайск,2022j.)
Тузаланар бичик
Уренер бичик - Алтай литература, М.А. Демчинова, Т.В.Метреева, Ч.Н.Токова, Э.М.Кокпоева 5 кл.,
Горно-Алтайск 2025ј.
«Алтай литература» 5 класс деп ÿренер бичик –хрестоматия jаҥжыккан бöлÿктердеҥ турат: калыктыҥ чÿмдÿ сöзи, jебрен тÿрк
литература, алтай литература. Кажы ла бöлÿкте бичиичилер керегинде кыска jетирÿлер, литературалык оҥдомолдордыҥ
jартамалы, сöзлик, кееркедим чÿмдемелдерге сурактар ла jакылталар берилет. Öскö калыктардыҥ литературазы алтай
бичиичилердиҥ чÿмдемелдериле коштой, темазына келиштире тургузылган.
Федерал эл-тергеелик уреду стандарттыҥ текши ууламjызы- когус –коруми байлык, билгири чынык ла терен, бастыра jанынан
jайалталу, кандый ла ишти будурип билер уренчик таскадары. Онон улам текши уреду амадулар солынып, уредучинин ижинин
учуры, ууламjылары солына берет. Билгирди беленинче берери деп корумнен ырап, уренчиктерди танынан иштедип, олордын
уредузин башка-башка эп-сумелерле, эп-аргаларла ууламjылап, текши уреду эдилгелерге jединери федерал эл-теергелик уреду
стандарттын тос амадузы:
Литературанын аҥылу темдеги – кееркедим сӧстиҥ болужы ла аҥылу сÿр-кебер бÿдÿрип, эбиреде jÿрÿмди эстетический
кеминде jартаары ла тӧзӧӧри.
Литература ÿренчиктиҥ эстетикалык кӧрÿмин элбедерине, байлык когÿстÿ болорына jаан камаанын jетирет. Кееркемел
чÿмдемел ажыра jайалтазын бастыра jанынаҥ элбеде ачып, тӧрӧлине чындык, кÿÿндÿ, jарашты ла бийик кÿÿн-тапты сезер,
оҥдоор ÿренчик таскадары учурлу.
- элбек корÿм-шÿÿлтелÿ, текши культураны билер, текши кижилик байлыктарла таныш, тос литератураны анылап билер,
торолине чындык кÿÿндÿ ÿренчик ӧскÿрери
- ÿренчиктиҥ билгирлерин ле jайалталарын элбедип, jÿрÿмдик амадулар тургузып билерине ÿредер.
II.
«Алтай литература» деп предметтиҥ текши ÿредÿ эдилгелерле, предметле колбулу турулталар
«Алтай литература» деп ÿредÿ предметти ÿренип, ÿренчиктердиҥ jединетен турултазы федерал эл — тергеелик ÿредÿ стандарт
аайынча ÿч бÿдÿмдÿ болот: ÿренчиктиҥ ӧзÿмиле колбулу (личностный) турулталар, текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу
(метапредметный) турулталар, предметле колбулу турулталар.
Ϋренчиктиҥ бойыныҥ танынаҥ ӧзуминде (личностный) турулталар

2

-ороонныҥ чындык гражданины болоры, орооныла тÿÿкизиле, оныҥ оморкоп, бойан алтай уктудеп оҥдоп калыгыныҥ тилин,
культуразын тооп, тӧрӧллчи учункаруулуболгонын таскадары;
- ÿредÿзине каруулу болоры, таҥырыҥ бойы ÿренерге белен болорыла бойы ÿренип билери, бойыныҥ јилбÿлери аайынча ӧзӧр
јолын темдектеп, кажы ла ишти тооп, албатызына тузалу болорын амадаары;
-эмдиги ӧйдиҥ билимниҥ, культуразын турулталарын тайанып, текши текши кӧрÿм-шÿÿлтезин элбедри;
- ӧскӧ улустыҥ, калыктардыҥ кӧрÿм-шÿÿлтезиниҥ, тÿÿкÿзиниҥ, чÿм-јанынаҥ, тилиниҥ тÿҥейин ле башказын аҥылап, тооп,
олорло табыжып билилери;
-бойы ла кура балдарла, јаан улусла, јаш балдарла эрмектежериниҥ ээжилеринбуспай куучындажып , иштеп билери;
- кижиниҥ, калыктыҥ јÿрÿминде билениҥ учурын оҥдоп, бойыныҥ билезин тооп, чеберлеери;
-алтай литература ажыра ӧскӧ калыктардыҥ литературазыла таныжып, эстеникалык кӧрÿмин элбедери.
Текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар:
- ÿренчик бойыныҥ алдында ÿредÿ амаду тургузып, ого јединер аргаларды темдектеп билери;
- темдектеп алган аайынча иштегенде, келишкениниҥ ле келишпегениниҥ шылтагынтабып, ајаруга алары;
-кандый биркелишпес айага тура бергенде, тура баспай, тургуузылган амадуга јединерге албаданары;
- берилген материалды чокым оҥдоп кычырары;
- башка-башка бÿдÿмдÿ јетирÿ алар материалды иштеп (сӧзликтер, энциклопедиялар, интернет -ресурстар), алган јетирÿни
ылгап, теши шÿÿп, тÿп-шÿÿлте чыгарып билери;
-бÿдÿрген ижине чокым темдек тургузып, баалап билери;
- тилдиҥ аргаларын тузаланып, боыйныҥ кӧрÿминјарт, чокым чыгара айдып ла бичип билери;
-улустыҥ кÿÿн-санаазын чотко алып, блаащ-тартыш, чууган болбозыныҥ айалгазын тӧзӧӧри ле эрчимдÿ нак иштеери.
Предметле колбулу турулталар:
Ÿренчик кычырганы ажыра јаҥы билгирлери алып турганын оҥдоп, јаантайын кычырар кÿÿндÿ болоры;
-литература- калыктыҥ тӧс байлыгыныҥ бирÿзи деп оҥдооры, литература ажыра бойыныҥ тилиниҥ байлыгын билери;
- кычырганы аайынча эрмек-куучында туружып, бойыныҥ шÿÿлтезин быжулап билери, кеекедим чÿмдемелди бойы јартап
билери; автордыҥ кÿÿнин јартап билери;
-таҥыныҥ кычырарын бойы темдектеп, бийик эстетикалык кӧрÿмдÿ кычыраачы болоры;
-алтай литератураныҥ чÿмдемелдерин билери;
- чÿмдемелдиҥ тематиказын, тургузылган курч сурактарын, литературарыҥ теориязын,алтай литератураныҥ ÿйелеленгенин
билери;
- чÿмдемелге ылгамал эдери,тÿҥдештирÿ иш ӧткÿрери;
- кееркедим чÿмдемелди ылгаганда, оны бичилен ӧйиле колбоп, тексттиҥ текшикижилик учурын ылгаарында литературалык
оҥдомолдорды билери (школдыҥ кеми).
3

5-класстыҥ ӱренчиктери нени билип, неге таскап алар учурлу:
 чÿмдемелдиҥ тöс лö болушту персрнажтарды аҥылап, чÿмдемелдиҥ персрнажтарына текши jартамал берери;
 чÿмдемелдиҥ сÿр-кеберлериниҥ системазын тургузары;
 таҥынаҥ геройдыҥ характеристиказын тургузары, сÿр-кебер jуралган эп-аргаларды табып , jартаары;
 сÿр-кеберлерле тÿҥдештирÿ иш öткÿрери;
 сÿр-кеберди ле прототипти, автордыҥ сÿр-кеберин ле авторды, лирический геройды ла бичиичини ылгаштырып билери;
 сÿр-jурукты ылгап, кееркедим тексте оныҥ учурын jартаары; геройдыҥ сÿр-кеберинде öс кылык-jаҥды jартаар эпаргаларды аҥылаары;
 Литературный геройдыҥ куучын-эрмегиниҥ аҥылузын темдектеери, кееркедим чÿмдемелдиҥ жанрын темдектеери;
 Лирика чÿмдемелдерде кÿÿлттиҥ аҥылузын ылгаары.

III. Ϋренер предметтиҥ оҥдайы.
5 класс 68 час
5 класс - 68ч.
Калыктыҥ чÿмдÿ сöзинеҥ (10ч)
Кире сӧс.
Табышкактар. Кеп сöстöр. Чöрчöктöр. «Арбанын чарактары». . Калыктын кокыр ÿлгеринен «Салкын jалкуга мактанганы».
Кай чöрчöктöр. «Алтын -Эргек».
Jебрен тÿрк литературанан (2ч)
«Тÿрк элдиҥ јадын-јӱрӱми». VI – VIII чактарда таш бичиктер.
Алтай литературанан (36ч)
М.В.Чеваалков «Сыгырган ла jалку бака». И.А.Крылов. «Куу, чортон ло рак». Г.И.Чорос –Гуркин «Кара кӧл». М.В.Мундус
–Эдоков «Jаҥы ӧй», «элик»; П.В.Чагат –Строев. «Кӱӱктиҥ ӱни»; П.В.Кучияктын jÿрÿминен «Адыjок»; Ч.И.Енчинов.
«Аргымак»; А.Ф.Саруева. «Серӱӱн аралда»; И. В. Шодоев «Ирбизек»; К.Ч.Тӧлӧсӧв «Таныбаган; А.О.Адаров «Кичинек
jурукчы»; Л.В.Кокышев «Алтай тилиме»; В.Т.Самык «Тӧрӧлиме јаҥар»; Э.М.Палкин «Сары киштейт»; Ш.П.Шатинов
«Эријине»; Б.Я.Бедюров «Эр-адучак», Н.Б.Бельчекова «От ло Карганак»; К.Ч.Тöлöсöв «Тамчы»; В.Т.Самыков «Менин
најыларым; А.Я.Ередеев «Энезиниҥ јайлузында»; J.Б.Каинчин «Кызычак ла куранак».
4

Ӧскӧ калыктыҥ литературазынаҥ(4ч)
Ч.Т.Айтматов «Солдаттыҥ уулы»; Лу Синь «Чаазыннаҥ эткен јылан»; Б.Брехт «Кышкы куучын» ; Антуан Де Сен Экзюпери
. Кичу бий.

5

IV.Тематикалык планирование.
Алтай литература 5 класс (68 час)
№

Курстыҥ оҥдайы

1

Кире сӧс. Фольклор ло Литератураныҥ учуры ла колбузы.
1ч
02.09
Калыктын чÿмдÿ сӧзинен
Табышкактардыҥ бӱдӱми, учуры ла чӱмделген эп- аргалары. 1ч
05.09
Кеп сӧс
1ч
09.09
Алтай калыктыҥ чӧрчӧктӧри.
1ч
12.09
Арбанын чарактары
1ч
16.09
Чумдемел иш «Мен Уренчи куш болгон болгон болзом чы.... 1ч
19.09
»
Алтай кайчы А.Г.Калкин керегинде
1ч
23.09
Куулгазын чӧрчӧк. А.Г. Калкин «Алтын- Эргек».
1ч
26.09
Тил темиктирери. Кай чорчоктин jараган узугине jурук 1ч
30.09
jураары, оны корыыры
Улекер ишке белетенеери
1ч
03.10
Ϋлекер иш «Эрjине мал».
1ч
07.10
JЕБРЕН ТӰРК ЛИТЕРАТУРАНАҤ (VI- ХII чактар)

2
3
4
5
6
7
8
9
10
11

Частардыҥ кеми

6

ӧдӧтӧн ӧйи

12

Таш бичимелдер керегинде jетирӱ берери.

13
14
15
16

М.В. Чевалков— кӧчӱреечи.
Басня
Сыгырган ла jалку бака
И. А.Крылов. Куу, чортон ло рак

17

Г.И.Чорос- Гуркин

1ч

04.11

18

Кара-Кол

1ч

07.11

19

Ар- буткеннин jурамалы

1ч

11.11

20

М.Мундус-Эдоков «Айу», «Ан ойи, «Элик»

1ч

14.11

21

П.Чагат-Строев. Кууктин уни

1ч

18.11

22

21.11

23

Тил темиктирери. «Алтай jеристи чеберлеп алактар» деп 1ч
улекер иштердин корузы
П.В.Кучияк Адыjок
1ч

24

П.В.Кучияк Адыjок

1ч

28.11

25

Автобиография ла биография будумду чумдемелдер

1ч

03.12

26

Ӧскӧ калыктардыҥ литературазынаҥ
Салчак Тока.Араттын сози
Ч.К.Енчинов «Аргымак»

1ч

05.12

1ч

09.12

Тил темиктирери. Кай чорчокто аттын сур- кеберин улгердин 1ч
сур-кебериле тундеери.
А.Ф.Саруева. Серуун аралда
1ч

12.12

27
28
29

1ч
АЛТАЙ ЛИТЕРАТУРАНАҤ
1ч
1ч
1ч
1ч

7

10.10
14.10
17.10
21.10
24.10

25.11

16.12

30

И.В.Шодоев «Ирбизек»

1ч

19.12

31

И.В.Шодоев «Ирбизек»

1ч

23.12

32

И.В.Шодоев «Ирбизек»

1ч

26.12

33

Чумдемел иш белетеери

1ч

30.12

34

Чумдемел -самара «Слердин «Ирбизекти кычырып...»»

1ч

13.01

35

К.Ч.Толосов «Таныбаган»

1ч

16.01

36

К.Ч.Толосов «Таныбаган»

1ч

20.01

37

Ч.Т.Айтматов. Солдаттын уулы

1ч

23.01

38

Ч.Т.Айтматов. Солдаттын уулы

1ч

27.01

39

А.О.Адаров .Кичинек jурукчы

1ч

30.01

40

Л.В.Кокышев «Алтай тилиме»

1ч

03.02

41

В.Т.Самык «Торолиме jанар»

1ч

06.02

42

Э.М.Палкин Сары киштейт

1ч

10.02

43

Ш.П.Шатинов «Эрjине»

1ч

13.02

44

Jуу ойи ле балдардын ижи

1ч

17.02

45

Ϋлекер ишке белетенеери

1ч

20.02

46

Ϋлекер иш

«Jуунын балдары кече ле бугун», «Менин 1ч

24.02

8

обоколорим -jуунын балдары»
47

Б.Я.Бедюров «Эр- Адучак баатыр»

1ч

27.02

48
49
50
51
52
53
54

Н.Б.Бельчекова. «От ло карганак».
Э.М.Палкин.Энем
А.Я.Ередеев. Кулумjи
К.Ч. Тӧлӧсӧв «Тамчы» деп чумдемелдин тос шÿÿлтези.
Jуу ойинин балдары
В.Т. Самык. «Мениҥ наjыларым».
Бертольт Брехт. «Форточка ажыра кышкы куучын».

1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч

03.03
06.03
10.03
13.03
17.03
20.03
24.03

55
56

Ϋлекер ишке белетенеери
Ϋлекер иш «Менин најыларым»

1ч
1ч

07.04
10.04

57

Антуан де Сент Экзюпери. Кичу бий

1ч

14.04

58

J.Б.Каинчин. Кызычак ла кураанак

1ч

17.04

59

Кызычактын кураанагы jылыйганы.

1ч

21.04

60

Тил темиктирери. Айылдын тындулары керегинде чумдемел 1ч
иш бичиири

24.04

61

А.Я. Ередеев. «Энениҥ jайлузында».

1ч

28.04

62
63
64
65
66

А.Я. Ередеев «Турлуда изу кун»
А.Я. Ередеев «Баштапкы болуш»
А.Я. Ередеев «Эки jол»
Ϋлекер иш «Мениҥ сууген геройым»
Ϋлекер иш «Мениҥ сууген геройым»

1ч
1ч
1ч
1ч

05.05
08.05
12.05
15.05
19.05

9

67

Урок-КВН. Jыл туркунына ÿренгенин ченеп кӧрӧри

1ч

22.05

68

Урок-зачет. Jыл туркунына ÿренгенин ченеп кӧрӧри

1ч

26.05

68ч

10

11