2

I.Jартамал сöс.
«Алтай литература» деп ÿредÿ предметтин программазы 10 -чы класстын уренчиктерине келиштире тургузылган.
Берилген программанын тозолгозинде «Балыкту Jулдын муниципал бюджеттин учреждениезинин тöзöлмöзинин орто текши
ÿредÿлÿ школынын» тöс ÿредÿ программазы, З.С.Казагачева,Н.М.Киндикова тургускан ( « Алтай литературанын программазы
5-11 класстар»Горно-Алтайск,2005 j.) программазы салынган.
Ӱредÿ-методикалык комплекс:

1. Бурулова М.М., Киндикова А.В., Санина Н.Н. Алтай литература. 10 класс -Горно-Алтайск, 2012.
2. Бурулова М.М. Алтай литература (кычырар бичик). 1-кы болук- Горно-Алтайск, 2019.
3. Бурулова М.М. Алтай литература (кычырар бичик).2-чи болук.-Горно-Алтайск,2019.
Программа бир канча чокым бöлÿктерден турат:



Jартамал сöс.
Курсты уренеринде јединетен турулталар.


Ӱреду предметтин ондайы.

«Алтай литература» деп ÿредÿ предметти темаларла пландаары.

Темаларла пландаарынын тузедулери.
Литературалык уредунин амадузы –чумдемелдин учурында салынган когус-энчиле таныжары. Кижи ле Сос тос
аjаруда болгонын чокымдап, текстти ширтеп, кееркедим состин ийдезине, сур-кеберлердин jажыдына, ойгорлык
шуултенин учурына анылу аjару эдери.
Бу амадуга jедерге
1)торол ло телекейлик литератураны кычырар ла уренер;
2)чумдемелди танынан аайлаарга темигер;
3)литературада калыктын, текши кижиликтин сурактары тургузылганын ондоор;
4)уренчиктин культуразын кодурер, кееркемелге куунду болорын кичеер;
5)уренчиктин чумделге – jайаанын оскурер, бойы чумдеерине тазыктырар, кееркедим санаазын, сезимин ойгозор;
6) литературалык эрмек-куучынын кенидер;

3

10-чы класстын программазы литературанын 20-30 jылдарда jарамыкту айалга тозолгони, литература ла кееркемел
онжиккени. Чумдемелдердин тематиказы, жанрлары, кееркедим кеми байынаны. Jанжыккан темаларды jанырта корори. 40-50чи jылдарда литература фольклордын кемиле чумделгени. Jаан jашту ла jууда турушкан бичиичилердин (Ч.Чунижеков,
С.Суразаков, А.Саруева, И.Кочеев, И.Шодоев, ло о.о.) салымы ла чумделгези. Эмдиги ойдин литературазы. Тос будумдери ле
жанрлары. Бичиичилердин корум-шуултези jанырганы, тематиказы, жанрлары байыганы, литературанын кееркедим кеми
jаранганы.
II.Курсты уренеринде jединетен турулталар.
«Алтай литература» деп уреду предметти уренип, уренчиктердин jединетен турултазы федерал эл – теергелик уреду
стандарт аайынча уч будумду болот: уренчиктин озумиле колбулу (личностный) турулталар, текши уреду эдилгелерле колбулу
(метапредметный) турулталар, предметле колбулу (предметный) турулталар.
Уренчиктин озумиле колбулу (личностный) турулталар:
-уренчиктердин когус санаазын байыдары ла эстетический корумин элбедери;
-уренчиктер бойынын угы- този керегинде билери, ос (этникалык) корумин элбедери;
-уренчиктин торолине чындык куунин таскадары, торол литературазын билери ле алтай бичиилерле оморкооры;
-башка – башка jетирулерле иштеп билери (созликтер, энциклопедиялар, интернет-ресурстар);
-алтай элдин ос литературазын, туукизин, культуразын билери;
-Россия ичинде элдердин байлыгыла, культуразыла колбулу билгирлерле таныжып, текшикижилик учурын jартап
билери;
-оско калыктардын литературазын билип, учурын ондооры;
-jаны билгирлер аларына белен, jилбиркек уренчик таскадары.
Текши уреду эдилгелерле колбулу турулталар:
- чумдемелде кодурген сурактын каруузын табып, берилген материалды чокым ондооры;
- туп – шуулте чыгарып билери;
-ылгап, текши шууп билери;
-уренчик бойынын алдына уреду амаду тургузып, ого jединер аргаларды темдектеп билери;
-кандый бир айалга керегинде келиштире эртеден шуулте (гипотеза) айдып, ол шуултени темдектер ажыра быжулаары;
-бойынын ижин чокым пландаары, jилбузин jарт билери;
-башка-башка будумду бичиктерле танынан иштеп билери.
Предметле колбулу турулталар:
-алтай литературанын чумдемелдерин билери;

4

- чумдемелдин тематиказын, тургузылган курч сурактарын, литературанын теориязын, алтай литературанын уйеленгенин
билери;
- чумдемелге ылгамал откурери, тундештиру иш откурери;
- автордын куунин jартап билери;
- литературанын будумдерин ылгаштырып билери, текстке jуук куучындап билери, текстле иштеери, куучын тургузып
билери; - литературалык ондомолдорды билери -кееркедим чумдемелди ылгаарында бичилген ойи ле элдик учурын анылап
билери - кееркедим чумдемелде сюжеттин болуктерин ылгаштырары, композицияны, кееркедим эп-аргаларды, олордын
текстте учурын jартаары.кол текстти текшикижилик ле элдик учурын анылап билери - кееркедим чумдемелде сюжеттин
болуктерин ылгаштырары, композицияны, кееркедим эп-аргаларды, олордын текстте учурын jартаары.
III.Ӱредÿ предметтин ондайы.
Регионал базисный учебный планда 10-чы класста алтай литератураны уренерине 68 час берилет:
чумдемелди уренерине - 50 час
тил темиктирерине - 16 час
jыл туркунына уренгенин такып корорине - 2 час.
№
1.
2.

Ондайы

4.
5.
6.

Кире сос
Актуга jабарлаткандардын салымы ла
чумделгези. А.С.Толток.
А.П.Чоков.
4.
П.А.Чагат-Строев
П.В.Кучияк
Алтай ла орус литературанын колбулары.

7

Ч.А.Чунижеков

Бастыра канча
час берилген
1ч
1ч

Тил темиктирерине канча час
берилген

1ч
3ч
9ч
6ч

2ч
4ч

4ч

2ч

5

8. J.Т.Бедюров
9. Ч.И.Енчинов
10 C.С.Суразаков

2ч
4ч
8ч

12 И.П.Кочеев

2ч

11 А.Ф.Саруева

2ч

13 И.В.Шодоев

7ч

14 Jыл туркунына отконин корори

2ч

Кире сос. 20-чи jылдардагы эл-jондык

ла литературалык

1ч
2ч
3ч
2ч
2ч

айалга. Литература ла культуранын озуми. Баштапкы

газеттер («Кызыл солун табыш», «Кызыл Ойрот» ло о.о.), школго керекту бичиктер.

Каланаков Н.А. Алтайдын эн баштап уренер бичиги. М.В.Мундус-Эдоков «Ойрот –школ», «Тан чолмон» Чумдемелдин

тос темазы Улу Октябрь ла Совет jан,бичик-биликке уренери.

П.А.Чагат-Строев.Салымы ла чумделгези.Лирикада кижинин ал-санааларын jедимду коргускени.«Кууктин уни»,

«Уредуни кичеелдер». П.А.Чагат-Строев-алтай тууjынын тозоочизи. «Кара-Корум». Тууjынын тос геройы-албаты болгоны.

П.В.Кучияк. Jуруми ле эткен ижи.Калыктын оос поэзиязын jууганы,кепке базып чыгарарында эрчимду турушканы.

П.В.Кучияктын лириказы. Кижинин куун-санааларын сур-кебер ажыра jетирерге ченешкени.( «Алтай», «Кадын»,ло о.о.)

П.В.Кучияктын тууjыларынын учуры. «Jанардын олуми».
Бичиичинин куучындарынын тос

алтай романнын тозолгози.

темалары,шуултези ле кееркедими.( «Темир ат», «Аза-Jалан») «Адыjок»-баштапкы

П.В.Кучияктын драматургиязы. «Уч кыс», «Чейнеш», «Одуп болбозын», «Эки гвардеец».

6

Алтай литератураны орус тилге кочургени. ( Е.Стюарт,А.Смердов,И.Е.Ерошин,К.Л.Лисовский,
И.А. Мухачев,М.С.Шагинян).
J.Т.Бедюровтын

jуруми.Улгерлери. «Алтай jуучыл jанары», «Эне-Торол Алтайым!» Улгердин

тос

шуултези,

чумделген кеми.Прозазынан. Алтай jуучылдын сур-кебери улгерчинин дневниктеринде ( Фронттогы кунлик дневнигинен
алынган узуктер)

Ч.И.Енчиновтын jуруми. Онын улгерлеринин анылузы.
Ада-Торол

орныкканы.

учун

Улу jуунын кийниндеги

айалга.Литература

ла

культуранын

озуми.Эл-jоннын jадынынын

Бичиичилердин экинчи бастырасоюз курултайы (1954) .Сибирьдин бичиичилеринин jууны.

о.о)

Jуунын кийниндеги

алтай бичиичилер.( В.Качканаков,Ч.Чунижеков,И.Кочеев,А.Саруева,С.Суразаков,И.Шодоев ле

Ч.А.Чунижековтын jуруми ле чумделгези. Улгерлери: ( «ТуулуАлтайымда», «Тракторист», «Кырачынын сози»)
Прозазы. « Jайзаннын jаргызы» деп куучыннын

тос темазы

ла шуултези. «Мундузак»- автобиографиялык повесть.

Тос геройдын сур-кебери чындык jуралганы.Орус ла алтай калыктын наjылыгы коргузилгени.
А.Ф.Саруеванын jуруми

ле чумделгези.Улгерлеринде ( «Алтай

«Память о войне», «Научи меня» (кочургени Г.Володиннин).
Поэтессаннын

прозазы. «Кижи

алтай тилге кочургени.

ырыска туулган» деп

чумдемелинин

керегинде кожон», «Сууш керегинде кожон»,
учуры.А.М. Горькийдин «Эне» деген романын

И.П.Кочеевтин jуруми ле чумделгези. Балдарга учурлалган бичиктери.Бичиичинин прозазынын анылузы («Чумеркек

бака», «Эделвейс) Орус тилге кочурилген чумдемелдердин чындыйы.

7

С.С.Суразаковтын jуруми ле чумделгези.Jарлу шинжучи ле бичиичи.

Улгерлик jуунтылардын ууламjызы.Лириканын тос темалары «Торол Алтайыма», «Туулардын ээзи» , «Андый

албаты бар!»

Басняларында М.В.Чевалковтын ,М.В.Мундус-Эдоковтын jанжыгуларын улалтканы. «Аргымак» деп тууjыда калыгы,

Тороли неден де баалу деп шуулте.Амыр-энчу ле jайымы учун

тартыжу.

С.С.Суразаковтын прозазы. Куучындарынын тургузылган будуми. «Аднай» деп куучыннын учуры.
И.В.Шодоевтин

jуруми ле

чумделге

чумдегени.Олордын тос темазы ла шуултези.

jолы. Улгерлери («Jанарым», «Уч-Сумер») Чорчоктор

Туукилик романдардын ( «Кызаланду jылдар», «Тан алдында») тозолгози. Эске алыныштарды ла

ло

куучындар

калыктын оос

чумдемелдерин jедимду тузаланганы.Тос геройлордын (Карчага,Чече,Туукей) сур-кебери чындык jуралганы.Уй улустын
ак-чек санаазы,амадузы,Jанар ла Карчаганын jаркынду суужи. Романда оштулердин кылык-jаны.
«Тан алдында» деп

чумдемелде Туулу

Алтайда революция ла

Совет jан тургузылганы.Камылдынын

кебери.Орус ла алтай калыктын наjылыгы,jаны jурум учун омо-jомо тартышканы.Чын
табынгыры (вымысел).

«Олумди jенип»-Ада-Торол учун Улу jуу ойине учурлап чумдеген

омолик учун тартыжу коргузилген

сур-

болгон керектер ле бичиичинин

повесть.Автордын

тили. «Карас» деп пьесада

IV.10-чы класска «алтай литература» деп ÿредÿ предметти темаларла пландаары

Предмет: алтай литература.
Класс: 10
Ӱредӱчи: Тадышева Марина Альбертовна
Ӱредӱ планда частардын тоозы:

8

Јыл туркунына 68 час, неделеде 2 час
Тил темиктирерине 18 час берилген
Ӱренер бичик: Бурулова М.М., Киндикова А.В., Санина Н.Н. Алтай литература. 10 класс -Горно-Алтайск, 2012.
Бурулова М.М. Алтай литература (кычырар бичик). 1-кы болук- Горно-Алтайск, 2019.
Бурулова М.М. Алтай литература (кычырар бичик).2-чи болук.-Горно-Алтайск,2019.
№

Болуктердин ле темалардын аттары.

Частардын Откурилетен
тоозы

ойи.

План
Чын
аайынча откурилгени.
1. Кире сос-1ч.
1ур
Туулу Алтайда эл-jондык ла литературалык айалга
Актуга jабарлаткандардын чумдемелдери.
2. А.С.Толток – 1ч.
2ур
Актуга jабарлаткан бичиичилердин салымы. Иван Семенович Толтоктын
jÿрген ле чÿмдеген ойлори.
3. А. П. Чоков – 1ч.
3ур
Алексей Павлович Чоковтын jурген ле чумдеген ойлори.
4. Павел Александрович Чагат-Строев-3ч+2ч(т.т.)=5ч
4ур
П.А.Чагат-Строевтин чумделге jолы. Улгерлежи.
5ур
«Кара-Корум» деп тууjыда туукилик керектер коргузилгени.
6ур
Тууjынын тос геройы- албаты
7-8ур Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш. «П.А.Чагат-Строев-чындык тууjынын тозоочизи»
5. Павел Васильевич Кучияк-9ч+4ч(т.т.)=13ч
9ур
П.В.Кучияк – алтай албатынын чындык уулы.
10ур П.В.Кучияктын лириказы

1
1
1
1
1
1
2
1
1

9

11ур
12ур
13ур
14ур
1516ур
17ур
18ур
19ур
2021ур
22ур
23ур
24ур
25ур
26ур
27ур
28ур
29ур
30ур
31ур
3233ур

Озогы jурум «Jанардын олуми» деп тууjыда.
П.В.Кучияктын куучындары. «Ӧскÿс – Уул»
Куучыннын композициязынын анылузы.
«КИМ» деп сÿр-темдектин чумдемелде ле тöс геройдын jÿрÿминде учуры.
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чÿмдемел иш « «Ӧскÿс –Уул» деп куучында кижинин ич-санаалары
кубулталу коргузилгени»
Кунлик бичимелдеринен алынган узуктер.
П.В.Кучияктын драматургиязы. «Чейнеш»
Пьесанын тургузылган будуми ле кееркедими.
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш. «Чейнеш – jайымга, чындыкка, jайым суушке jуткиген jиит»
6. Алтай ла орус литературалардын колбулары-6ч
Е.К.Стюарттын чумдеген ойлори.
К.Л.Лисовскийдин jурген ле чумдеген ойлори.
И.Е.Ерошиннин чумделге jолы.
И.А.Мухачевтин чумделге jолы.
М.С.Шагиняннын чумделге jолы.
А.Л.Коптеловтын jурумдик jолы.
Ада-Торол учун Улу jуу ойиндеги ле jуунын кийниндеги литература
7. Чалчык Анчинович Чунижеков-4ч+2ч(т.т.)=6ч
Ч.А.Чунижековтын чумделге jолы. Улгерлеринин тос темазы, кееркедим
кеми.
«Јайзаннын jаргызы» деп куучыннын тос темазы ла шуултези.
«Мундузак» – автобиографиялык повесть.
Тос геройдын сур-кебери
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш «Мундузак» деп повестьте кижинин ле öйдин, чындык ла
тöгÿннин сурактары».

1
1
1
1
2
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2

10

34ур
35ур
36ур
37ур
38ур
39ур
40ур
4142ур
43ур
44ур
4546ур
47ур
48ур
49ур
50ур
51ур
52ур
53ур

8. Jана Тодошевич Бедюров-2ч+ 1ч(т.т.)=3ч.
J.Т.Бедюров – поэт-фронтовик.
Алтай jуучылдын сур-кебери J.Т.Бедюровтын кÿнлик бичимелдеринде.
Тил темиктирери.Улекер иш «Ада-Торол учун Улу jуу керегинде
улгерлер»
9. Чот Иванович Енчинов-4ч+2ч(т.т.)=6ч
Ч.И.Енчиновтын ÿлгерлеринин поэтикалык анылузы.
«Колында отту кыс» - тууjы.
Алтай драматургиянын баштапкы алтамдары: «Ай – Тана»
«Ай-Тана» деп пьесада классовый тартыжу.
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш «Алтай jуучылдын сур-кебери Ч.И.Енчиновтын
чумдемелдеринде»»
10. Алексанра Федоровна Саруева-2ч+2ч(т.т.)=4ч.
А.Ф.Саруеванын чумделге jолы, улгерлежи
«Кижи ырыска туулган»- автобиографиялык повесть.
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш «А.Ф.Саруеванын улгерлеринин анылузы»
11.Иван Петрович Кочеев-2ч
И.П.Кочеевтин jурумдик jолы
«Кижи-ол лирика, jÿрек, санаа…» (Б.Суркашев) («Эдельвейс» деп куучын
аайынча).
12.Сазон Саймович Суразаков-8ч+3ч(т.т.)= 11ч
С.С.Суразаков jÿрген ле чÿмдеген öйлöри.
«Алтайым керегинде сöс» (поэттин ÿлгерлери аайынча).
Айдардын сур-кебери «Аргымак» деп тууjыда.
Тил темиктирери. «Бойынын jеринде кижи ырысту» деп эрмек-куучын
öткÿрери.
С.С.Суразаковтын прозазы. «Аднай»

1
1
1
1
1
1
1
2

1
1
2
1
1
1
1
1
1
1

11

54ур
55ур
56ур
57ур
5859ур
60ур
61ур
62ур
63ур
64ур
65ур
66ур
6768ур
69ур
70ур

Бичиичи роман деп жанрды ченеп баштаганы. «Чöбöлкöп».
Персонажтардын сур-кеберинин анылузы («Чöбöлкöп» деп чÿмдемел
аайынча)
Улалунын тÿÿкизи «Улалу» деп романда.
Романнын тöс темазы, тöс шÿÿлтези.
Тил темиктирери. Чÿмдемел ишке белетеери.
Чÿмдемел иш «С.С.Суразаков – бичиичи ле шинжÿчи»
13.Иван Васильевич Шодоев-7ч+2ч(т.т.)= 9ч
И.В.Шодоевтин чумделге jолы, улгерлежи.
«Кызаланду jылдар» - туукилик учурлу роман.
Тöс геройлордын сÿр-кебери.
Ӱй улустын ак-чек санаазы, амадузы.
Романнын алтай литературада jери ле учуры.
«Качук»- автобиографиялык чумдемел.
Чÿмдемелдин прототиби ле кееркедим сÿр-кеберлери.
Тил темиктирери. Чÿмдемел ишке белетеери.
Чÿмдемел иш «Калыктын салымы И.В.Шодоевтин чÿмдемелдеринде»
14.Jыл туркунына отконин корори -2ч

1
1

Кемнин сÿр-кебери?
Укаалу сöс ундылбас.

1
1

1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
2

V. Темаларла пландаарынын тÿзедÿлери.

12

Ӧткÿрилген Уроктордын темазы
öйи

Тÿзедÿнин
шылтагы

Тÿзедÿнин
сÿмези

эп- «Јарадылган»

директордын ÿредÿ
ле таскамал

аайынча ордынчызы

13