I.Jартамал сöс.
«Алтай тил» деп ÿредÿ предметтин программазы 10-чы класска тургузылган. Берилген программанын тозолгозинде
«Балыкту Jулдын муниципал бюджеттин учреждениезинин тöзöлмöзинин орто текши ÿредÿлÿ школынын» тöс ÿредÿ
программазы салынган. Н.Б.Тайборина,К.К.Пиянтинова тургускан «Алтай тилле программалары» 10-11класстарга) деп
программа ла Е.Д.Чандыеванын «Алтай тил ле литературанын урокторында текши уреду эдилгелерди темиктирери» (2012)
деп программалары салынган.
Ӱредÿ-методикалык комплекс:
Тыбыкова А.Т., Сулукова Н.Г., Шокшиланова А.С., Тыбыкова Л.Н. Алтай тил 10класс.- Горно-Алтайск, 2018.
Программа мындый бöлÿктерден турат:
I.Jартамал сос.
II. «Алтай тил» деп курсты ÿренеринде јединетен турулталар.
III.Ӱредÿ предметтин ондайы.
VI. «Алтай тил» деп ÿредÿ предметти темаларла пландаары.
V. Темаларла пландаарынын тÿзедÿлери.
10 класста «Алтай тил» деп курсты ӱредериниҥ амадулары:
-Колболу эрмектердин будумдерин
танып,буткен эп-аргазын
jартап турар;оос эрмек-куучынында колболу
эрмектерди керекту унле jарт кычырып,бичигенде, токтой тужер темдектерин чын тургузып билер; камаанду колболу
эрмектин аналитический,синтетический ле аналитико-синтетический будумдерин ылгаштырып,буткен эп-аргаларын jартап
турар.
- Оско кижинин эрмек-куучынын бичигенде,керекту токтой тужер темдектерин тургузып; цитатаны келиштире
талдап ла бичигенде, керекту темдектерин тургузып билер;бичиир иштерде токтой тужер темдектерге эткен jастыраларды
тузедип,шылтагын jартап билер.
- Эрмек-куучыннын будумдериле (jетиру,jурамал,шууген учурлу) керекту айалгаларда эпту тузаланып турар;
Алтай литературный тилдин некелтелерин буспай, торол тилинин байлыгыла окылу,билим эмезе тегин эрмек-куучынында
эпту,келиштире тузаланып; керекту учуралда шуултезин цитаталарла быжулап турар.
Кош амадулар:
2
-Эрмек-куучында колболу эрмектерле чын тузаланып билер.
- Шинжу билим иштерле,Интернетле тузаланып,кандый бир тема аайынча керекту jетирулерди табар,алтай тилле
jетиру,презентация,проект белетеер.Оны алтай тилле корып турар.Конкурстарда туружар.Орус тилле берилген jаан эмес
jетирулерди алтай тилге кочурер.Созликтерле,болушту литературала тузаланып билер.
- Алтай тилле дискуссияларда туружып,блааш-тартышту сурактар корор,бойынын сана-шуултезин су-алтай тилле
чыгара айдарга чырмайар.Алтай тил билери ажыра турк тилду албатыларла куучындажарга белен болорын ондоп турар.
- Оско албатыларга алтай албатынын тилин,культуразын коргузерге белен болор.Бойынын ижин ле оско кижинин
ижин баалап билер,jастыразын табар,jакшызын темдектеп турар.
II. «Алтай тил» деп курсты уренеринде јединетен турулталар.
«Алтай тил» деп ÿредÿ предметти ÿренип, ÿренчиктердиҥ jединетен турултазы федерал эл-тергеелик ÿредÿ стандарт
аайынча ÿч бÿдÿмдÿ болот: ÿренчиктиҥ танынаҥ ӧзÿмиле колбулу (личностный) турулталар, текши ÿредÿ эдилгелерле
колбулу (метапредметный) турулталар, предметле колбулу турулталар.
Ӱренчиктиҥ танынаҥ ӧзÿмиле колбулу (личностный) турулталар:
1. Алтай Республикада алтай тил экинчи эл-тергеелик тил деп, Алтай Республикада jадып, алтай тилди билери керекту деп
куунзеп уренери.
2. Алтай тил - алтай албатынын уйеден уйеге келген экинчизи, ол озуп,улалып баратан учурлу деп ондоп, сананып
јÿрерине ÿредери, торолчи куунин бийиктедери.
3. Торол тилин уренип, сууп, тилдин билим тозомолин ондоп, торол тилиле јайым куучындап билери; тилинин керектузин
билип, бастыра јÿруминде тузаланып јÿрери
Текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар:
1) Кажы ла урокто эмезе кандый ла ишти баштаарынан озо бойына амаду тургузарына уренчиктерди уредер ле таскадар, ол
ишти jетире будурбегенче амадуны санаазында тудары. Бойынын ижин пландап билерине уредери.
3
2) Алтай тилин сурекей јакшы билип, оос то, бичилген де эрмек-куучыны байлык болорына јединери. Керекту јетирулерди
башка-башка јерлерден: билим ле кееркедим бичиктерден, Интернеттен, башка-башка будумду созликтерден бедреп
таап, ижинде де, јÿруминде де оныла эпту тузаланып јÿрери.
3) Схемалар, таблицаларла тузаланып билери, бойынын билгирин схемалар, таблицалар ажыра коргузип билери., иштеп
турары.
4) Эрмек-куучыннын бастыра будумдериле иштенип билери: текстле иштеп билери, кычырыштын бастыра будумдериле
тузаланып билери, текстле таныжып кычырары (ознакомительное), не керегинде айдылганын турген коруп ийери
(просмотровое), кандый бир jетиру бедреп кычырары (поисковое);
5) Алтай тил ле литературанын урогында алган билгирлерин оско предметтердин урогында, jуруминде тузаланып билери.
Предметле колбулу турулталар:
1) Алтай тилди уренип, терен билгирлер аларына jединери.
2) Алтай тилдин билим тозогозин (научная основа), тилдин грамматиказынын ээжилерин билерине jединери.
3) Эрмек-куучыннын башка-башка будумдериле: оос ло бичилген эрмек-куучын, монолог, диалог, полилог – тузаланары,
кандый ла стильдерле, жанрла иштеери, алтай тиле шинжу ле проект иш тургузып, корулап билери.
4) Колболу эрмектердин будумдерин танып, буткен эп-аргазын јартап билери; оос эрмек-куучында колболу эрмектерди унле
јарт кычырып, бичигенде, токтой тужер темдектерин чын тургузып билери; камаанду колболу эрмектин синтетический,
аналитический ле аналитико-синтетический будумдерин ылгаштырып, буткен эп-аргаларын јартап турары. Колболу
эрмектердин эки будум схемаларын тургузып билери.
III. Ӱредÿ предметтиҥ ондайы.
Ӱредÿнин тöс планында 10-чы класста «Алтай тил» предметти ÿредерине
Темаларды ÿренерине- 25час.
Тил темиктирерине- 8час
Jыл туркунына ÿренгенин такып кöрöрине-2час.
Ченелте иш- 4 час.
35 час берилет.
4
№
1
Ондайы
Кире сос
Бастыра канча час
Тил темиктирерине
берилген.
час берилген.
1час
2
Фонетика.Графика.Орфоэпия.
5час
3
Лексика.Фразеология.Лексикография.
3час
2ч
4
Состин будуми.(Морфемика) ле будери.
3 час
2ч
5
Морфология ла Орфография.
7час
2ч
6.
Куучын-эрмектин болушчы болуктери
6чаc
2ч
5
Jыл туркынына отконин такып корори
2час.
канча
1.Фонетика.Графика. Орфоэпия.
1.Фонетика-тил билимнин(лингвистиканын)болуги.
Табыш-эрмек-куучыннын единицазы.Унду табыштар,олордын анылу темдектери.Унду табыштар будер jериле,будер
эп-аргазыла,эриндердин туружрыла болинери.Алтай тилде кату ла jымжак табыштардын состордо турар
анылузы(сингармонизмнин ээжизи)
Унду табыштар кыска ла узун болоры.Кыска ла узун ундулер состин учурын кубултары.Узун унду
табыштардын будери.Элес ундулер.Экиленген ундулер.
Туйук табыштар.Туйук табыштар унгур ле тунгак туйукка болинери.Эжерлу ле эжери jок туйук
табыштар.Алтай состин бажында ла учында турбас туйук табыштар.Тунгак туйуктар бойынын унгур эжерине
кочор учуралдар.
Эрмек-куучында табыштардын кубулары.Транскрипция.Уйе.Согулта.
Орфоэпия-лингвистиканын болуги.Чын айдары ла согултанын тос ээжилери.Чын айдарынын
(орфоэпиянын)созлиги.
2.Эрин чойилер ле эрин чойилбес унду табыштарды,унгур ле тунгак туйуктарды,jымжак ла кату ундулерди
ылгаштырып билерин тыныдар.Кыска ла узун ундулер состордин учурын кубултып турганын
5
билип,бичигенде,билгир тузаланар.Транскрипциянын болужыла состордин айдылар,чын бичилер анылуларын
jартаары.Сости табыш-таныктары аайынча ылгаары.
Бойынын ла оско кижинин айтканын орфоэпия jанынан шиндеери.
Бойынын эрмек-куучынында табыш-таныктарды чын айдарынын ээжилерин тузаланары.
Орфоэпиялык билгирлерди бойынын эрмек-куучынында тузаланар.
2.Эрин чойилер ле эрин чойилбес унду табыштарды,унгур ле тунгак туйуктарды,jымжак ла кату ундулерди
ылгаштырып билерин тыныдар.Кыска ла узун ундулер состордин учурын кубултып турганын
билип,бичигенде,билгир тузаланар.Транскрипциянын болужыла состордин айдылар,чын бичилер анылуларын
jартаары.Сости табыш-таныктары аайынча ылгаары.
Бойынын ла оско кижинин айтканын орфоэпия jанынан шиндеери.
Бойынын эрмек-куучынында табыш-таныктарды чын айдарынын ээжилерин тузаланары.
Орфоэпиялык билгирлерди бойынын эрмек-куучынында тузаланар.
2.Лексикография.
1.Графика-лингвистиканын болуги. Табыш ла таныкты тундештирери.Алтай тилдин графиказы.
Сости табыш-таныктары jанынан тундештирип билерин тыныдары.Созликтерле иштегенде,танмалыкты билерин
тузаланары.
3.Морфемика ла состин будери.
1.Морфемика-тил билимнин болуги.
Морфема-состин эн кичинек учурлу болуги.Морфемалардын будумдери: тазыл-морфема, кожулта-морфемалар.Сос
будурер,сос кубултар морфема-кожулталар.Кеп будурер кожулталар.Кеп будурер кожулталар.Состордин будер эпаргалары.Кыскарткан колболу состор (аббревиатуралар).
2.Состин морфемный будумин шиндеп билери.Морфемаларды ылгаштырары.Состордо чын бичиири.Состордин
буткен эбин jартап билери,тундештирери.
4.Лексика ла бузулбас сосколбулар.
1.Лексика-тил билимнин болуги.Алтай тилдин лексиказы: су-алтай-jебрен турк тилден арткан энчи состор,оско
тилден кирген состор.
Состин лексика учуры.Состин чике учуры ла кочуре учуры.Коп учурлу ла jаныс учурлу состор.
Синонимдер.Антонимдер.Омонимдер.
6
Алтай тилдин лексиказы текши тузаланар ла текши тузаланбай турган(анылу) лексикага болинери.Текши
тузаланбай турган лексиканын болинери.
Бузулбас сосколбулар(фразеологизмдер).Олордын лексика учуры.Кеп,укаа состорди ле фразеологизмдерди
ылгаштырары. Созликтер керегинде jетиру (энциклопедия,состин учурын jартаган,эки тилле тургузылган ла о.о).Алтай
тилдин созликтери:орфография,топонимика,диалект,морфем ле о.о.Олордын башкалары.
5.Морфология ла Орфография.
1.Состорди куучын-эрмектин болуктерине болиир темдектер:лексика учуры,морфология темдектери ле
синтаксистеги учуры.
Куучын-эрмектин алдынан учурлу болуктери.Адалгыш-куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги,онын лексика
учуры грамматика ла темдектери.jарталгыш-куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги.jарталгыштар учурыла
болинери.jлгыштардын эрмектеги учуры. Тооломо-куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги.Тооломолор учурыла
болинери.Глагол-куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги.Глаголдын лексика учуры.Глаголдордын тооло,jузунле,ойло
кубулары.Ылганаачы_глаголдын анылу кебери.Эренис-глаголдын анылу кебери.Кубулбас-куучын-эрмектин алдынан
учурлу болуги.Онын лексика,грамматика учуры.
Куучын-эрмектин болушчы учурлу болуктери: уланты,колбоочы,болугеш,модаль состор,состин алдында турар
учуры jок состор(препозитив состор).Кыйгылулар ла откониш состор.
2.Алдынан учурлу куучын-эрмектин болуктеринин лексико-грамматический разрядтарын jастыра jогынан айдар.
Оос ло бичилген эрмек-куучынында алдынан учурлу ла алдынан учуры jок кууччын-эрмектин болуктерин
jастыра jогынан тузаланар (эрин ундулерди адалгандуларда ла глаголдордо,элес ундулу адалгыштарды,бутпеген
тозоголо адалгыштар биригип буткен колболу ос адалгыштарды, орус тилде коп тоодо айдылар jердин
аттарын,олон-чопти,ан-кушты адаган адалгыштарды)
Эрмек-куучыннын болуктери керегинде теория сурактарды монолог эрмек-куучын тузаланып jартаар.
Эрмекте кезик состор адалгыш та,jарталгыш та, кубулбас та болорын ылгаштырар.
Эрмектин экспрессив учурын модаль состор,кыйгылулар тузаланып коргузер.
IV. 10-чы класска «алтай
Предмет: алтай тил.
Класс: 10
Ӱредӱчи: Тадышева Марина Альбертовна
тил» деп ÿредÿ
предметти
темаларла пландаары.
7
Ӱредӱ планда частардын тоозы:
Јыл туркунына 35 час, неделеде 1 час
Тил темиктирерине 8 час берилген.
Ченелте иш 4 час
Ӱренер бичик: Тыбыкова А.Т., Сулукова Н.Г., Шокшиланова А.С., Тыбыкова Л.Н. Алтай тил. 10класс.- Горно-Алтайск, 2018.
№
Болуктердин ле темалардын аттары.
1ур
2.
2ур
3ур
4ур
5ур
6ур
3.
7ур
8ур
9ур
1011ур
1. Кире
сöс.-1ч.
Алтай тил- Алтай Республиканын эл- тергеелик тили.
Фонетика.Графика.Орфоэпия.-5ч.
Сингармонизм
Элес ундулер
Унду ле туйук табыштар.
Ченелте иш. «Баатырдын санаалары». Приложение 2.
Jастыраларла иш . Орфоэпия.
Лексика. Фразеология. Лексикография.-3ч+2ч(т.т.)=6ч.
Тилдин кееркедим эп-аргалары
Бузулбас сосколбулар (фразеологизмдер)
Лексикография.
Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
Чÿмдемел иш «Кийис – алтай улустын база бир байлык
јööжöзи». (И.И.Ортонуловтын «Кийис базаачылар» деп
jуругы аайынча)
4. Состин будуми (Морфемика) ла будери.-3ч+2(т.т)=5ч.
Частардын Откурилетен
тоозы
План
аайынча
ойи.
Чын
öткÿрилгени.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
2
8
12ур
13ур
14ур
1516ур
5.
17ур
18ур
19ур
2021ур
22ур
23ур
24ур
25ур
6.
26ур
27ур
28ур
2930ур
31ур
32ур
33ур
Состин будуми. Кожулта-морфемалар
Состин тозогози. Состин будери.
Ченелте иш «Танjарык» . Приложение 2.
Тил темиктирери .Изложениеге белетеери.
Изложение «Кайда ол jол?». Приложение 3.
Морфология ла Орфография.-7ч+2ч=9ч.
Адалгыш
Jарталгыш
Тооломо
Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
Чумдемел иш «Алтайысты чеберлейли!
Солума
Глагол
Кубулбас
Ченелте иш. «Jастын тыныжы» Приложение 4.
Куучын-эрмектин болушчы болуктери.-6ч+2ч(т.т.)=8ч.
Jастыраларла иш.Уланты.
Колбоочы.
Болугеш
Тил темиктирери.Изложениеге белетеери.
Изложениени бичиири. «Jуу божогон» Приложение 5.
Состин алдында турар учуры jок состор. Модаль состор
Болушчы учурлу состор. Кыйгылулар
Ченелте иш. «Эненин кару балдары» Приложение 6.
7. Jыл туркунына отконин такып корори.-2ч.
34- Jыл туркунына отконин такып корори.
1
1
2
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
2
1
1
1
2
9
35ур
V. Темаларла пландаарынын тÿзедÿлери.
Ӧткÿрилген Уроктордын темазы
öйи
Тÿзедÿнин
шылтагы
Тÿзедÿнин эпсÿмези
«Јарадылган»
директордын ÿреду
ле таскамал
аайынча ордынчызы
10
11
