I.Jартамал сöс.
«Алтай тил» деп ÿредÿ предметтин программазы 11-чи класска тургузылган. Берилген программанын тозолгозинде «Балыкту
Jулдын муниципал бюджеттин учреждениезинин тöзöлмöзинин орто текши ÿредÿлÿ школынын» тöс ÿредÿ программазы
салынган. А.Т.Тыбыкова, филология билимдердин докторы, профессор тургускан «Алтай тилдин программалары» X-XI
класстарга (2010) деп программага тайанып тургузылган. Ӱренер бичик: Тыбыкова А.Т., Сулукова Н.Г., Тыбыкова Л.Н.,
Шокшиланова А.С.Алтай тил. 10-11 класстар.- Горно-Алтайск, 2010.
Программа мындый бöлÿктерден турат:
I.Jартамал сос.
II.Ӱредÿ предметтин ондайы.
III. 11-чи класска «алтай тил» деп уреду предметти темаларла пландаары.
VI. Ӱренчиктерди билгирге ÿредер текши некелтелер.
V. Кöргÿзÿ-техникалык эдимдердин ле ÿредÿ- методикалык литературанын тисмези
11 класста «Алтай тил» деп курсты ӱредериниҥ амадулары:
- тöрöл тилин тооп, оны культуранын бÿдÿми деп чеберлеер кÿÿн таскадары, тöрöл тили улусла тил
алыжар, билгир алар, jÿрÿмнин этика аайынча ээжилериле таныжар арга деп сезимди ÿренчиктердин öзöгине
салары, тöрöл тилинин байлыгынын учурын аайлаары;
- алтай тил - jÿрÿминде, ÿредÿлик иште куучындажар, тил алыжар арга деп билери; улусла куучындажарга, бойбойын аайлажарга, кожо иштеерге, jедимдÿ эрмек-куучын öткÿрип билер ле эрмек-куучынын онон артык эдип
jарандырарына кÿÿнзедери;
- алтай литературный тилдин тöс учурлу ээжи-некелтелерин билери.
Кош амадулар:
- тилдин темдектерин таныыр, шиндеер, тÿндештирер, бир аайлап бöлиир ле олордын учурын jартап билери; - оос
ло бичилген эрмек-куучыннын будумдерин, башка-башка айалгаларда тилди тузаланар ээжилерин , эрмек-куучыннын
культуразын, этикет ээжилерин, буспай будурери;
- созлигин байыдары; эрмек-куучынында тузаланып турган грамматиканын аргаларын элбедери;
- jастыра jок бичижин, токтой тужер темдектерди чын тузаланып билерин, алтай тилдин лексиказын , фразеологиязын
тилдин мар некелтелерине келиштире эрмек-куучынында, уредуде, керекту оско до учуралдарда тузаланып билерин
тыныдары.
Бичик тöрт бöлÿктен турат: «Синтаксис ле пунктуация», «Тексттин анализи», «Эрмек-куучыннын культуразы», «Алтай
тилдин этикеди», «Мар». Уреду бичикте теориянын сурактарынын берилген кеми уренчиктерге тиле темигу берер, билерин ле
таскамалын jеткилдеер, эрмек-куучында тилдин эп-аргаларыла чике тузаланар, бойынын санаа-шуултезин бичип те, оосло до

чокым ла jарт чыгара айдар таскамал берер. Балдардын эрмек-куучынын темиктирерге кычырганын куучындап берери,
кычырган текстле изложение бичиири, текстке тайанып реферат эмезе чумдемел иш бичиири, текстке тезис белетеери, текстке
тайанып, шинжу иш белетеери ле онон до оско будумду jайаан иштер будурери темдектелген.
II.Ӱредÿ предметтин ондайы.
Уредунин тос планында 11-чи класста «Алтай тил» предметти уредерине 34 час берилет.
Темаларды уренерине- 16час.
Тил темиктирерине- 12час
Jыл туркунына уренгенин такып кöрöрине-2час.
Ченелте иш- 4 час.
№
Ондайы
Бастыра канча час
Тил темиктирерине
берилген
час берилген.
1.
2.
3.
4.
5.

Кире

сос

канча

1час

Синтаксис ле пунктуация

5час

4час

Эрмектин jайылбаган ла jайылган члендери

9час

4час

Эрмектерде токтой тужер темдектер

4 час

4час

Jыл туркунына отконин такып корори

2 час

Синтаксис ле пунктуация.
Синтаксис- грамматиканын болуги.Сосколбу ла эрмек-синтаксистин единицалары.
Сосколбу-синтаксистин единицазы,сосколбулардын будумдери.Сосколбуда состордин колбожор аргалары.
Эрмек.Амадузы,сезимдери jанынан эрмектердин будумдери.Суракту эрмектерде сурактын будумдери.
Башка-башка будумду сосколбуларды, эрмектерди синтаксис jанынан ылгаары.
Синтаксис аайынча билерин (знание), билгирин (умение) чын бичииринде тузаланары.

Эрмектин jайылбаган ла jайылган члендери.
Јайылбаган эренисту эрмектерден jайылган эренистерлу эрмектер тургузар. Јайылган ла jайылбаган эренистерди эрмектерден
танып турар.Јайылбаган ла jайылган ылганаачы jайылган эренистин ичине кире берер эмезе jайылбаган ла jайылган эренис
jайылган ылганаачынын ичине кире берер айалгаларды аjарар. Јайылган ла jайылбаган ылганаачыларды ылгаштырар.Эрмектин
структуразына башка-башка будумду конструкциялар кожулып, эрмек уурладылат деп ондооры.
Эрмектерди укташ члендерле, аныланган члендерле, кычыру состорло, кириш состорло, кийдирилген эрмектерле уурладар.
Колболу ла уурладылган эрмектерди ылгаштырар. Колболу эрмектердин будумдерин тундештирер, колбошкон эп-аргаларын
табар. Бир канча кош эрмекту камаанду колболу эрмектерди шиндеер. Болуктери табышканду ла камаанду колбунын болужыла
колбошкон бир канча эрмектен буткен колболу синтаксический биригу.
Эрмектерде токтой тужер темдектер.
Пунктуация-токтой тужер темдектерди тургузарынын ээжилеринин системазы.Токтой тужер темдектер,олордын
учуры.jаныскан турар ла эжерлежип турар токтой тужер темдектер.Эрмектин учында турар токтой тужер
темдектер.Тегин уурлатпаган эрмекте токтой тужер темдектер.Уурладылган эрмекте токтой тужер
темдектер.Колболу эрмектердин (табышканду колболу, колбоочызы jок колболу, камаанду колболу)токтой тужер
темдектери.Колболу биригулердин токтой тужер темдектери.
Чике эрмек-куучынду эрмекте токтой тужер темдектер.Орток куучынду ,цитаталу эрмекте токтой тужер темдектер.
Бир канча токтой тужер темдек кожо турары.
Состин чын бичилерин,токтой тужер темдектерди чын тургузарын озодон корорго темигери.Бичикте чын
бичииринин,токтой тужер темдектерди тургузарынын ээжилерин будурери.
Чын бичиирин,токтой тужер темдекти тургузарын jартап аларга
орфографиянын созлигин тузаланары.
Сости чын бичиириге онын табыш-таныктарын,морфема будумин, куучын-эрмектин кандый болуги болгонын
аjарары.
Эрмекте токтой тужер темдектерди jартаарга онын будумин, айдылган унди шиндеери.
Эрмек-куучыннын культуразы.
1.Албатынын тилинин,туукизинин ле культуразынын колбузы.
Эрмек-куучыннын этикет ээжилери.
2.Тÿÿкилик тексттерден,кееркедим литературанан ла фольклор тексттерден албатынын культуразын, jанжыгуларын
темдектеген учурлу единицаларды табары, олорды шиндеери,учурын jартаары (керекту учуралдарда созликтерди
тузаланып)
Бойынын эрмек-куучынында,уредуде алтай эрмек-куучыннын этикет ээжилерин будурери.
III. 11-чи класска «алтай

тил» деп ÿредÿ

предметти

темаларла пландаары.

Предмет: алтай тил.
Класс: 11
Ӱредӱчи: Тадышева Марина Альбертовна
Ӱредӱ планда частардын тоозы:
Јыл туркунына 34 час, неделеде 1 час
Тил темиктирерине 12 час берилген.
Изложение 6 час.
Ченелте иш 4 час
Чумдемел иш 4 час
Тайанган программа: Тыбыкова А.Т. Алтай тилдин программалары . X-XI класстарга. - Горно-Алтайск, 2010.
Ӱренер бичик: Тыбыкова А.Т., Сулукова Н.Г., Тыбыкова Л.Н., Шокшиланова А.С.Алтай тил. 10-11 класстар.- Горно-Алтайск,
2010.
№

Болуктердин ле темалардын аттары.

Частардын
тоозы
1. Кире

1

сöс - 1ч.

10 класста öткöнин катап кöрöри
1
2.Синтаксис ле пунктуация - 5ч+4ч(Т.Т.)=9час.

Ӧткÿрилетен öйи
План
Чын
аайынча
öткÿрилгени
03.09.

2
3

Тегин эрмек.
Эки тос члендÿ эрмектер.

1
1

10.09.
17.09.

45
6
7
8

Тил темиктирери. Изложениеге белетеер иш.
Јетиру будумду изложение «Василий Васильевич Радлов»
Бир тöс члендÿ эрмектер
Грамматический jакылталу ченелте иш.
Jастыраларла иш. Толо ло толо эмес эрмектер.

2

24.09.
01.10.
08.10.
15.10.
22.10.

1
1
1

9-10 Тил темиктирери. Чÿмдемел ишке белетеери.
2
29.10.
12.11.
Чÿмдемел иш «Јебрен Алтайга экелген jол»
(И.И.Ортонуловтын «Чолушпа jаар jол jазаганы» деп jуругы
аайынча)
3.Эрмектин jайылбаган ла jайылган члендери - 9ч+4ч(Т.Т.)=13час.
11

Jайылган ла jайылбаган эренистер.

1

19.11.

12

Ченелте иш.

1

26.11.

13

Јастыраларла иш. Jайылбаган ла jайылган ылганаачылар

1

03.12.

14
15
16
17

Уурладылган эрмектер.
Колболу эрмектер.
Табышканду колболу эрмектер.
Камаанду колболу эрмектер.

1
1
1
1

10.12.
17.12.
24.12.
14.01.

1819
20

Тил темиктирери. Изложениеге белетеери.
Јакылталу изложение «Айана»
Колбоочызы jок колболу эрмектер

2
1

25.01.
01.02.
08.02.

21

Грамматический jакылталу ченелте иш

1

15.02.

2223

Тил темиктирери. Текстти кубултып иштеери.

2

24
2526

22.02.
01.03.
3.Эрмектерде токтой тужер темдектер -4ч+4ч(Т.Т.)=8час.
Чике эрмек-куучынду эрмекте токтой тужер эрмектер.
1
15.03.
Тил темиктирери.Изложениеге белетеери.
2
22.03.
29.03.
Изложение «Сок jаныс уулы»

27

Цитатада туратан темдектер

1

05.04.

28
29

Эрмек-куучыннын культуразы
Алтай тилдин этикеди.

1
1

12.04.
19.04.

3031

Тил темиктирери.Чÿмдемел ишке белетеери.
Чÿмдемел-jурамал «Менин jуртым»

2

26.04.
03.05.

32

Ченелте иш «Эне неден де баалу»
1
4. Јыл туркунына öткöнин такып кöрöри – 2ч

10.05.

33

Jыл туркунына öткöнин такып кöрöри.

1

17.05.

34

Jыл туркунына öткöнин такып кöрöри.

1

24.05

VI. Ӱренчиктерди билгирге ÿредер текши некелтелер.
10-чы класста уренчиктердин тос билгирлери ле алынатан темигÿлери.
Текстле иштеп билер, эрмек-куучыннын ла тексттин будумдерин билер; кандый ла литературала иштеп, онон керекту
jетирулер таап, билгир аларына jуткиир; санаа-шуултезин учуры аайынча состорди колбоп, кону jарт чыгара айдып
турар.
Состорди табыш- таныктарыла ылгап; табыштарды будер эп-аргазыла ылгап, состо чын айдып ла бичип турар;
эрмекте керекту сости учур согулталу айдып, согулта состин учурын солып турганын ондон, эрин ундулерлу
состорди чын бичип ле айдып турар; состин лексический учурын jартап, омонимдерди, синонимдерди, антонимдерди
эрмектерден таап, учурын jартап; алтай тилдин созликтериле тузаланып; состин учурлу болуктерин ле кожулталарын
табып, учурын jартап; состорди буткен эп-аргазыла болип:1) кожултанын болужыла буткен( синтетический),2) эки сöс
биригип (аналитический),3) биригип бÿткен сöстöрдин бир-бирÿзине кожулта кожулып буткен (аналитикосинтексический) ле кыскарткан колболу состорди; эрмектин грамматика тозогозин чын табып, jартап; эрмектерди
амадузыла, эчени члендериле ылгаштырып; кыйгылу эрмектерди унле коргузип; укташ члендерлу эрмекте токтой

тужер темдектерди тургузып; айдылар амадузыла башка-башка учурлу эрмектердин учында темдектерин чын тургузып
билер.
Эрмектежип куучындажарына уредер иштердин будумдериле эпту тузаланар: кычырары, угары (аудирование),
айдары(говорение), бичиири. Кычырарынын, угарынын,айдарынын ла бичииринин культуразын билип турар Кычырып
эмезе угуп турган тексттен тос jетирулерди табып турар.Кычырган эмезе уккан текстте не керегинде айдылганын толо
( кыскарта) эрмек-куучыннын айалгазына келиштире куучындаар.
V. Кöргÿзÿ-техникалык jепселдер ле ÿредÿ- методикалык литературанын тисмези
1. Алтай тилдин таблицалары.
2. Тыбыкова А.Т.,Сулукова, Н.Г.,Тыбыкова Л.Н, Шокшиланова А.С. Алтай тил.10-11 класс.- Горно-Алтайск, 2010.
3. Орсулова Т.Е. Эмдиги алтай тил (колболу эрмек). - Горно-Алтайск, 2012.
4. Тадыкин В.Н.,Тыбыкова А.Т. Орфография и пунктуация алтайского языка. - Горно-Алтайск, 1981.
5. Суразакова Н.Н. Алтай тилдин грамматиказы (таблицаларда) .- Горно-Алтайск, 2001.