I.Jартамал сос.
«Алтай литература» деп ÿредÿ предметтин программазы 11-чи класстын уренчиктерине келиштире тургузылган. Берилген
программанын тозолгозинде «Балыкту Jулдын муниципал бюджеттин учреждениезинин тöзöлмöзинин орто текши ÿредÿлÿ
школынын» тöс ÿредÿ программазы, З.С.Казагачева, Н.М. Киндикова тургускан( « Алтай литературанын программазы 5-11
класстар» Горно-Алтайск, 1995) программазы салынган.
Ӱренер бичиктер: «Алтай литература» (кычырар бичик) 11 класс, 2000, тургузаачы- авторы Н.М.Киндикова, «Алтай
литература» (уренер бичик) 11 класс, 2007, тургузаачы- авторы Н.М.Киндикова.
Программа бир канча чокым бöлÿктерден турат:
Jартамал сос.
Ӱреду предметтин ондайы.
11-чи класска «алтай литература» деп ÿредÿ предметти темаларла пландаары
Ӱренчиктерди билгирге ÿредер текши некелтелер
Кöргÿзÿ-техникалык эдимдердин ле ÿредÿ- методикалык литературанын тисмези.
Литературалык уредунин амадузы:
- литературанын öзÿп келген jолын, ÿйеленгенин ондоп, бичиичинин чÿмделгезинин анылузын темдектеп, кажы бир талдама
деген чÿмдемелди ылгаары тöс аjаруда болгонын темдектеп алар;
- кееркедим чÿмдемелдерле колбой, шинжÿчилердин шÿÿлтезиле таныжар;
- кижи ле телекей керегинде билип алары, чындык jÿрÿмди ондооры, кижи кÿÿндÿ Кижи болуп таскаары ÿренчиктин тöс
аjарузында болоры;
- балдарды литературоведческий терминдерге ле сöзликтерге баштандырар иш öткÿрер;
Кош амадулар:
1)чÿмдемелдин учурын, тöс шÿÿлтезин ондоор;
2)чÿмдемелди танынан аайлаарга темигер;
3)литературада калыктын, текши кижиликтин сурактары тургузылганын ондоор;
4)ÿренчиктин культуразын кöдÿрер, кееркемелге кÿÿндÿ болорын кичеер;
5)ÿренчиктин чÿмделге – jайаанын öскÿрер, бойы чÿмдеерине тазыктырар, кееркедим санаазын, сезимин ойгозор;
6) литературалык эрмек-куучынын кенидер;
Литературанын урогы неделеде 2 катап öткÿрилет, айдарда jыл туркунына 68 час берилген. 18 чазы куучын – эрмек
таскадарына. Бу программа литературанын öйлигинин 4 – чи бöлÿгине келижет. Программа аайынча бичик Л.В.Кокышевтин
jÿрÿми ле jайаан ижинен башталала, бÿгÿнги öйдин литературазына jетире берилет. Кажы ла бичиичинин jÿрÿми ле jайаан ижи
толо берилген. Кажы ла берилген чÿмдемелди балдар толо кычырар ла ого толо ылгамал берип ÿренер учурлу. Бу программада
берилген чÿмдемелдерге ÿренчиктер кöп сабада шÿÿп кöргöдий сурактар тургузып, блааш – тартышту куучын öткÿрип,
танынан шÿÿп, сананып, иштенип ÿренер. Анчада ла чÿмделге ле кöчÿрме ишке ууламjы эдер. Кажы ла бичиичинин
чÿмдемелдерин ÿренип, кöргÿзилген öйгö, геройлордын кылык – jанына аjару эдер. Анчада ла кандый бир чÿмдемелге
берилген чÿмделге ишке план тургузып, оны толо ачарына ла куучын - эрмегин таскадарына ÿренер. Планда кире сöсти, тöс
учурын, уч сöсти тургузып ла оны jартаарына таскаар. Бичимелдин тилине jартамал берерине, онын jедикпезин канайда
jартаарына темигер. Кажы ла тема аайынча jемей jетирÿ берип, ÿренчикти шинжу ишке ууламjылаар, бичиичинин чÿмдемелин
шинжÿчилер шиндегенин билип алала, шинделбеген сурактарды jартап аларга ченежер. Ӱренчикти танынан бедиренип, солун
jетирÿлер эдерге таскадар. Литературанын мындый теориялык сурактарыла таныштырар: тÿÿкилик ле литературалык айалга,
литературанын бÿдÿмдери: эпос, лирика, драма; литературанын жанрлары: роман – эпопея, роман, повесть, куучын, очерк,
притча, тууjы, баллада, кожон, лирикалык ÿлгер, элегия, послание, эпиграмма, ода, сонет, комедия, трагедия, драма; автордын
кöрÿми, пафос, фабула, лирикалык айладу, табарыжу, сарказм, гротеск, троптор, мар, литературалык критика, кееркедим
кöчÿриш, интерпретациялардын бÿдÿми.
II.Ӱредÿ предметтин ондайы.
Регионал базисный учебный планда 11-чи класста алтай литератураны ÿренерине 68 час берилет:
чÿмдемелди ÿренерине - 48 час
тил темиктирерине - 18 час
jыл туркунына уренгенин такып корорине - 2 час.
№ Ондайы
Бастыра
Тил темиктирерине канча час
канча час берилген
берилген
1. Кире сос
1ч
2. Л.В.Кокышев
8ч
4ч
3 А.О.Адаров
7ч
2ч
4 Э.М.Палкин
6ч
2ч
5 Б.У.Укачин
8ч
2ч
6 Г.В.Кондаков
1ч
7 Ш.П.Шатинов
2ч
8 В.Т.Самыков
2ч
9 К.Ч.Толосов
2ч
2ч
10 J .Б.Каинчин
3ч
2ч
11 Б.К.Суркашев
1ч
12
13
14
15
16
17
18
19
Б.Я.Бедюров
J.Я.Маскина
С.М.Сартакова
Г.К.Елемова
J.И.Белеков
Б.Бурмалов
Ч.Еремзеев
Jыл туркунына отконин такып корори
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
1ч
2ч
2ч
2ч
Кире сос. Эмдиги ойдин литературазы. Ойликтин анылузы. Литературалык айалга. Эмдиги алтай литературанын тос
будумдери, жанрлары, темалары.
Л.В.Кокышев. Атту-чуулу бичиичи, алтайлардын оморкодузы ла ойгорчызы. Л.В.Кокышев керегинде эске алыныштар,
бичиичилердин ле шинжучилердин туп шуултелери. Л.В.Кокышевтин лириказы: эрте чумделген улгерлери ле эр кемине
jеткен туштагы jолдыктар. Ӱргÿлjик сурактардын jажыдын ачканы. Л.В.Кокышев – кочуреечи. А.Пушкиннин,
М.Лермонтовтын, Н.Некрасовтын, Т.Шевченконын, Р.Бернстын ла о.о. бичиичилердин чумдемелдерин алтай тилге кочургени.
«Туба» - эн артык чумдемелдердин бирузи. Тос геройдын сур-кебери ажыра алтайлардын jенил эмес салымы, туукилик учурлу
керектер коргузилгени. Л.Кокышевтин прозазында тургузылган сурактар. «Чолдордин чечеги» деп романда Ада-Торол учун
Улу jуунын ойлори коргузилгени. Койчы кыс Јергелейдин сур-кебери, jенулери ле jедимдери. «Јÿс письмо» автобиографиялык чумдемел болгоны.Ой ло jурум керегинде бичиичинин санаалары, шуултелери ле амадулары.
Л.Кокышевтин пьесаларынын анылузы. «Тумантык Аркыт», «Туба», «Маарка» деген чумдемелдери аайынча тургузылган
коргузу-ойындар.
А.О.Адаровтын алтай литературадагы чумделге jолы. Поэзиянын тос темазы – ой, албаты, торол. А.Адаровтын тууjылары
(«Эжиктер», «Камнын тунури», «Тонйукук») учуры, чумделген кеми. « Олумнин чанкыр кужы»–тÿÿкилик учурлу роман.
Геройлордын сур-кебери чындык jуралганы. А.Адаровтын кочурмелери («Коркышту оч» Н.Гогольдын, «Адазы ла уулы»
Г.Марковтын, «Чактан узак кун» Ч.Айтматовтын ла о.о.).
Э.М.Палкиннин чумделге jолы. Лириказынын тос темазы – торол jер ле онын улузы.Алтайынын сур-кебери. Поэттин суалтай кöрÿми ле ÿлгерлежи. Э.Палкиннин тууjылары. Јииттердин амадузы, сур-кебери. «Амыр» деп тууjыны бийик балаганы.
«Алан» деп романда jуунын кийниндеги jылдарды коргускени. Тос геройлордын (Алан, Шине, Шура, Карчага) сур-кебери.
Э.Палкиннин чумдемелдерин орус ла оско до тилдерге кочургени.
Б.Укачин-поэт,прозаик,публицист. Укачиннин улгерлеринде jурум,сууш,олум керегинде санаалар айдылганы. «Чакылар»
деп тууjыда ой ло кижи керегинде санаалар айдылганы. «Ээлу туулар»-бичиичинин ченелте повези.
« Олорго jетире эм де узак» деп повестьте кижи бурузын таштап, jаны санаа алынганы. Чумдемелде тос геройлордын
сур-кеберлери. « Олтурген болзом тороны» деп повестьте автордын jаш тужы jуралганы. Јуунын jылдары чындык
коргузилгени. Бичиичинин публицистиказында тургузылган сурактар.
Г.В.Кондаков- поэт,кöчÿреечи,шинжÿчи. Улгерлери Алтайга учурлалганы. Алтай поэттердин чумдемелдерин орус тилге
кочургени. Алтай бичиичилердин чумдемелдерин баалаганы.
Ш.П.Шатинов- лирический поэт. «Алтайым ла албатым», «Поэт ле поэзия», «Јÿрÿм, сÿÿш, öлÿм» ле онон до öскö темаларга
учурлалган ÿлгерлер. « Карган поэттин санаазы» деп балладада jÿрÿмнин эске алыныштары.
В.Самыктын поэзиязында тургузылган сурактар. Поэттин тос темазы. Кижи, онын ийде кучи, арга чыдалы.«Алжир» деп
тууjыда кижи ле jер-телекейдин колбузы, кижилик ле амыр-энчу деген сурактар тургузылганы.
К.Ч.Тöлöсовтын прозазы. «Ташта истер» деп чÿмдемелде кижинин сезимдери,амаду-санаалары jуралганы. «Кадын
jаскыда» деп романда калыктын öдÿп келген jолын кöргÿскени.
J .Б.Каинчиннин jÿрÿми ле чÿмделгези. «Аба jыштын балазы» деп чÿмдемелде тöс геройлордын кылык-jаны
кöргÿзилгени. «Кöстöриме туулар кöрÿнзин» деп чÿмдемелде öткöн öйдин jанылгазы темдектелгени.
Б.К.Суркашевтин лириказынын анылузы.Коруми солун, улгерлежи су-алтай, тили чечен, созлиги байлык болгоны. Арбуткеннин jурамалы, Алтайдын сур-кебери, калыктын откон ло келер ойлори керегинде поэттин санаалары.
Б.Я.Бедюровтын поэзиядагы бедреништери ле ачылталары. Ӧскö калыктардын литературазынан тем алып, ченелтелерин
улалтканы. Алтай калыктын тÿÿкизиле, культуразыла jилбиркегени.
Ј.Маскинанын прозазында алтай кижинин сÿр-кебери, кылык-jаны jуралганы. «Карганай» деп куучында тöс геройдын
сÿр-кебери.
С.М.Сартакованын поэзиязы.Эне ле энелик деп тема ÿлгерчинин чÿмдемелдеринде.
Г.К.Елемованын jÿрÿми ле чÿмделгези.
J .И.Белековтын поэзиязы.
Б.Бурмаловтын улгерлеринин тос темазы.
Ч.Еремзеевтин улгерлеринин анылузы.
III.11-чи класска «алтай литература» деп ÿредÿ предметти темаларла пландаары
Предмет: алтай литература.
Класс: 11
Ӱредӱчи: Тадышева Марина Альбертовна
Ӱредӱ планда частардын тоозы:
Јыл туркунына 68 час, неделеде 2 час
Тил темиктирерине 18 час берилген
Тайанган программа: Казагачева З.С., Киндикова Н.М. Алтай литературанын программазы (5-11 класстар).Горно-Алтайск, 1995
Уренер бичик: Киндикова Н.М. Алтай литература. 11 класста кычырар бичик.- Горно-Алтайск, 2000.
Киндикова Н.М. Алтай литература ( уренер бичик).- Горно-Алтайск, 2007
№
1ур
2ур
3ур
4ур5ур.
6ур
7ур
8ур
9ур
Болуктердин ле темалардын аттары.
Частардын
тоозы
Кире сöс-1ч.
Кире сöс.Эмдиги öйдин литературазы.
1
Ӧйликтин анылузы.
Л.В.Кокышев-8ч+4ч(т.т)=12ч.
Л.В.Кокышев-атту-чуулу бичиичи,алтайлардын оморкодузы 1
ла ойгорчызы.
1
Куулгазын ÿлгерлердин jажыды (Л.В.Кокышевтин лириказы
аайынча.)
Тил темиктирери.Чÿмдемел иш. «Кееркедим сöстин
2
jажыды».(Л.В.Кокышевтин лириказы аайынча).
Л.В.Кокышев-кочуреечи.
1
« Туба»-эн артык чÿмдемелдердин бирÿзи.
1
Л.В.Кокышевтин прозазында тургузылган
1
сурактар.
Јергелей – чолдин чечеги («Чолдордин чечеги « деп роман
1
Ӧткÿрилетен öйи
План
Чын
аайынча
öткÿрилгени
02.09.
04.09.
09.09.
11.09.
16.09.
18.09.
23.09.
25.09.
30.09.
10ур
1112ур
13ур
14ур
15ур
16ур
17ур
18ур
19ур
2021ур
22ур
23ур
24
25
26
27
28
2930ур
аайынча)
«Jус письмо»-автобиографиялык чÿмдемел.
1
Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
2
Чÿмдемел иш «Ӧй ло jÿрÿм керегинде санаалар»
(Л. Кокышевтин чÿмдемелдери аайынча.)
Л.В.Кокышевтин пьесаларынын анылузы.
1
А.О.Адаров.-7+2ч(т.т.)=9ч
А.О.Адаровтын jуруми ле чумделге jолы.
1
А.О.Адаровтын сонеттери.
1
Адаровтын тууjыларынын учуры,чумделген кеми.
1
« Олумнин чанкыр кужы»–тÿÿкилик учурлу роман.
1
Чумдемелде тос геройлордын сур-кеберлери.
1
Чумдемелде Эрел Яприннин сур-кебери
1
коргузилген.
Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
2
Чумдемел иш «Ойдин качаланы Эрел Яприннин
салымында»
Кижинин кылык-jаны, бийик амадулары
1
Адаровтын кочурмелеринде.
Э.М.Палкин-6ч+2ч(т.т.)=8ч
Э.М.Палкиннин jуруми ле чумделге jолы
1
Э.М.Палкиннин лириказынын тос темазы.
1
Э.М.Палкиннин тууjыларынын учуры.
1
«Алан» деп романда jуунын кийниндеги
1
jылдарды коргускени.
«Алан» деп романда jуунын кийниндеги
1
jылдарды коргускени.
Э.Палкиннин чумдемелдерин орус ла оско до тилдерге
1
кочургени.
Тил темиктирери.Чумдемел иш белетеери.
2
Чумдемел иш «Јииттердин сур-кебери «Алан» деп
романда».
02.10.
07.10.
09.10.
14.10
16.10.
21.10.
23.10.
28.10.
30.10.
11.11.
13.11.
18.11.
20.11.
25.11.
27.11.
02.12.
04.12.
09.12.
11.12.
16.12.
18.12.
31ур
32ур
33ур
34ур
35ур
36
37
3839
40
Б.У.Укачин-8ч+2ч(т.т.)=10ч.
Б.Укачин-поэт,прозаик,публицист.
1
Укачиннин улгерлеринде jурум,сууш,олум
1
керегинде санаалар айдылганы.
«Чакылар» деп тууjыда ой ло кижи керегинде санаалар
1
айдылганы
«Ээлу туулар»-бичиичинин ченелте повези.
1
« Олорго jетире эм де узак» деп повестьте кижи бурузын 1
таштап, jаны санаа алынганы.
Чумдемелде тос геройлордын сур-кеберлери.
1
« Олтурген болзом тороны» деп повестьте jуунын jылдары 1
чындык коргузилгени.
Тил темиктирери.Чумдемел иш.
2
«Ой ло кижи керегинде санаалар Укачиннин
чумдемелдеринде
Бичиичинин публицистиказында тургузылган сурактар.
1
23.01.
13.01.
18.01.
20.01.
25.01.
27.01.
01.02.
03.02.
08.02.
10.02.
Г.В.Кондаков-1ч
41ур Г.В.Кондаков-поэт,кочуреечи,шинжучи.
Ш.П.Шатинов-2ч
1
15.02
42ур Ш.П.Шатинов-лирический поэт.
1
43ур « Карган поэттин санаазы»деп балладада jурумнин эске
1
алыныштары.
В.Т.Самыков-2ч
44ур В.Самыктын поэзиязында тургузылган сурактар
1
45ур «Алжир» деп тууjыда кижи ле jер-телекейдин колбузы.
1
К.Ч.Толосов-2ч+2ч(т.т.)=4ч
17.02.
22.02.
46ур «Ташта истер» деп чумдемелде кижинин сезимдери,амадусанаалары jуралганы.
03.03.
1
24.02.
01.03.
47ур «Кадын jаскыда» деп романда калыктын одуп келген
1
jолын коргускени.
48Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
2
49ур Чÿмдемел иш «К.Тöлöсовтын прозазында улустын салымы,
кылык-jаны»»
J . Б.Каинчин-3ч+2ч(т.т.)=5ч.
50ур J .Б.Каинчиннин jуруми ле чумделгези.
1
51ур «Аба jыштын балазы» деп чумдемелде тос геройлордын
1
кылык-jаны коргузилгени.
52ур «Косториме туулар корунзин» деп чумдемелде откон ойдин
1
jанылгазы темдектелгени.
53Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
2
54ур Чумдемел иш «Прозаиктин чумдемелдерин кычырып..»
Б.К.Суркашев-1ч
08.03.
55ур Б.К.Суркашевтин лириказынын анылузы.
14.04.
Б.Я.Бедюров-1ч
1
10.03.
15.03.
17.03.
22.03.
05.04.
07.04.
12.04.
56ур Б.Я.Бедюровтын поэзиядагы бедреништери ле ачылталары. 1
J .Я.Маскина-1ч+2ч(т.т.)=3ч
19.04.
57ур «Карганай» деп куучында тос геройдын сур-кебери.
1
58Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
2
59ур Чумдемел иш «Сÿÿнчи ÿлештирген карганак»
С.М.Сартакова-1ч
21.04.
26.04.
28.04.
60ур С.М.Сартакованын поэзиязы.Эне ле энелик деп тема
1
улгерчинин чумдемелдеринде.
Г.К.Елемова-1ч
03.05
61ур Г.К.Елемованын jуруми ле чумделгези
05.05
J .И. Белеков-1ч
1
62ур J .И.Белековтын поэзиязы.
1
Б.Бурмалов-1ч+2ч(т.т.)=3ч.
63ур Б.Бурмаловтын улгерлеринин тос темазы.
64Тил темиктирери. Чумдемел ишке белетеери.
65ур Чÿмдемел иш «Б.Бурмаловтын ÿлгерлеринин телекейи»
1
2
08.05.
10.05.
12.05.
15.05.
Ч.Еремзеев-1ч
66ур Ч.Еремзеевтин улгерлеринин анылузы.
1
Jыл туркунына отконин такып корори-2час
17.05.
67Jыл туркунына отконин такып корори.
68ур
19.05
24.05.
-
2
VI. Ӱренчиктерди билгирге ÿредер текши некелтелер.
оос поэзиянын жанрларынын анылузын;
литературанын тÿÿкизин ле теориязын, öйликтерге бöлингенин,
литературанын текши кижилик учурын;
литературанын тöс бÿдÿмдерин ле жанрларын;
чÿмдемелди бÿткилинче ылгаарын;
чÿмдемелдин шÿÿп кöргöдий сурактарын анылап билери;
геройлордын кылык-jанын, эткен керектерин jартап билери;
танынан кычырган чÿмдемел аайынча кычырым сöс (отзыв, рецензия)
бичиири;
бичиичилер керегинде jетирÿлер бедиреп, шинжÿ ишке (поисково –
исследовательский) таскаар;
бойынын шÿÿлтезин бичип ле айдып темигери;
бичиичинин чÿмделгезинин ле онын кöрÿм –шÿÿлтезинин колбузын jартаары;
башка-башка бÿдÿмдÿ чÿмделге иш бичиирине белен болор, бойынын
кÿÿнин jетирери;
- критикалу статьялар, ÿредÿчинин jетирÿзине план, тезис, конспект
тургузары;
Уренчиктер нени билер учурлу:
- буткул тексттен бой-бойыла колбулу, керекту узуктерди анылап табарын, олордын колбузын шиндеерин;
- тундештирери, ылгамал откурип, темаларга болиирин;
- танынан башка-башка будумду jайаан иштер будурерин;
- чумдемелдин ондайын кыскарта (элбеде) бичип эмезе куучындап билерин;
- когуске алынып, турген кычырарын;
- тексттин jетирузи ле учуры jанынан ылгаарын, башка-башка будум кычырыштар откурип билерин (таныжу, корори,
бедеренери ле о.о.);
- кону куучын ла орток эрмек-куучын откурип билерин, шуултени кубулта айдып билерин, тилдин эп-аргаларын чын
талдаарын;
- план, тезис, конспект тургузарын;
- туп шуулте эдип, оны быжулаарын; санаа-шуултезин чыгыра айдып, будурген ижинин турултазын чокымдап эмезе
бичип билерин;
- бойынын бедрениш ижинде энциклопедиялар, справочниктер, информационный технологияларды тузаланарын;
- уредулу ижин танынан башкарынып, бойына некелтелер тургузып, будурген ижин баалап билерин; jилбулерин ле
кучин чын ууламjыларын;
- литературалык чумдемелдин кееркедим эп-аргазынан текши jартамалын берерин оны литературалык ууламjыла
колбуда корорин (классицизм, сентиментализм, романтизм, реализм);
- литературалык чумдемелдин тудунар-кабынар телекейинин ылгамалын, тудунар-кабынар не-неменин сур-кеберин ле
чумдемелде кееркедим учурын;
- литературалык чумдемелдин эпикалык, лирикалык ла драма будумдерин танып, анылаарын;
- литературалык чумдемелди жанры аайынча аныланганын ылгаарын;
- литературалык чумдемелде оско жанрдан кирген тексттерди табарын ла олордын чумдемелде учурын jартаарын;
- литературалык чумдемелдин сайламазынын анылузын ылгаарын;
- тексттен «ретростекция», «сумер», (вершинный), эбирилген (кольцевой) сайламанын темдектерин табарын;
- лирикалык чумдемелди буткулинче ылгаарын;
- чумдемелдин тематиказы ла курч сурактарына jартамалды онын жанры, сайламазы ла литературалык ууламjызыла
колбуда корорин.
V. Кöргÿзÿ-техникалык jепселдер ле ÿредÿ- методикалык литературанын тисмези
1. Н.М.Киндикова, Ю.К.Баграшев «Писатели и поэты Горного-Алтая » (плакаты).-Горно-Алтайск, 2004.
2. Диск «Бичиичи Аржан Адаров». - Горно-Алтайск, 2006.
3. Диск «Алтайдын поэди Б.У.Укачиннин jайаандык jолы.- Горно-Алтайск, 2005
4. «Кереес ундер». Алтай литературанын урокторында тузаланар электрон пособие. – Горно-Алтайск, 2012.
5. Киндикова Н.М. Алтай литература: уренер бичик: 11-чи класс. – Горно-Алтайск, 2007.
6. Киндикова Н.М. Алтай литература 11 класс: Хрестоматия. – Горно-Алтайск, 2000.
7. Щутина Т.К. Алтай тил. Алтай литература. Тесттер. 5-11 класстар. -Горно- Алтайск, 2012.
8. Киндикова Н.М. Алтай литература. 11 класстын бичигине болушту jартамалдар. – Горно-Алтайск, 2003.
9. Киндикова Н.М. Алтай литератураны jаан класстарда ÿренери (9-11 класс) - Горно-Алтайск, 1993.
