Алтай
Jартамал бичик.
тилле бодоштыра программалар 6-чы класска
уреду стандарттын некелтелери аайынча тургузылган.
текши уредулу
школдорго Федерал эл-тергеелик
Автор-тургузаачылары:
Программалар мындый болуктерден турат:
1.
Jартамал бичик.
2. «Алтай тил» предметти уредеринин
текши jартамалы.
3. Уредулу планда «Алтай тил» предметтин jери.
4. «Алтай тил» предметти
уренгенде jединер бойынын
метапредметный ла предметти уренеринин турулталары.
танынан
озуминде
турулталары (личностный),
5. «Алтай тил» предметле тос текши уреду аларынын содержаниези.
6.Алтай
тилле уренчиктердин билгирин баалап тургузар темдектердин кемjулери.
7.Темаларла пландаары.
8. «Алтай тил» предметти уренип, класстар
темигулери.
аайынча уренчиктердин
тос
билгирлери ле алынатан
9. «Алтай тил» предметти уредеринде тузаланар уреду-методикалык литература.
Торол
тилдин амадузы: Балдардын
эрмек-куучыны сурлу,
состоринин учуры
терен, тили ару, эпту
болорына амадаары, колыш-телиш куучын айтпазына уредери.Алтай тилле кону, чын куучындап
турарына таскадары.
ла
бичип
Торол тилиле jурумде, jон ортодо тузаланып билерине уредер.
Бу амадуга jедерге
1) Урокто бо, танынан иште бе алтай тилди уренип тура,оны литературала колбулу уренери.
2) Художественный текстти ончо jанынан шиндегенде, онын тили кандый болгонын шиндеери.
деп
«Алтай тил» предметти 6-чы класста бичикле иштееринин аайы ла тос уреду аларынын содержаниези
болукте
уренер бичиктин амадузы,тос ууламjылары ла
алтай тилдин грамматиказыла «Эрмек-куучын»,
«Текст», «Морфология.Куучын-эрмектин болуктери», «Синтаксис ле пунктуация», «Фонетика, графика, орфография,
орфоэпия»,
«Лексика», «Состин
будуми
ууламjылар,jартамалдар берилет.
ле
будери.(Морфемика) деп
болуктерди
уренерине
методикалык
«Алтай тил» предметти 6-чы класста уредеринин текши jартамалы.
тос
Федерал эл- тергеелик уреду стандарт аайынча тос текши уредулу школдо 6 класста
предметти мындый амадулу берер:
«Алтай тил»
- Алтай Республикада алтай тил экинчи эл- тергеелик тил деп, оны билери бастыра jуруминде керекту
деп уренер, торол тилин тооп, оны культуранын будуми
деп
чеберлеер куун таскадар, торол тили улусла
тил алыжар, билгир алар, jурумнин этика аайынча ээжилериле таныжар
озогине салар, торол тилинин байлыгынын
учурын аайлаар.
арга деп сезимди уренчиктердин
-алтай тил-jуруминде, уредулик иште куучындажар, тил алыжар арга деп билер; улусла куучындажарга,
бой-бойын аайлажарга, кожо
иштеерге, jедимду эрмек-куучын
эдип jарандырарына куунзедер;
танынан
билгир
откурип билер ле
аларга, билерин
эрмек-куучынын онон артык
теренжидерге болушту
текшиуредулик
билгирлерди алынар: иштин амадузын, планын тургузып,онын одор аайын темдектеп, бойынын эрмек-куучынын
тузедип, чокымдап; керекту бичиктерди бедреп, тилдин
созликтеринен ле
оско до аргаларды тузаланып(газет-
журналдарды, Интернетти), керекту jетирулерди, тексттерди табар ла олорды амадуга келиштире jазап билер;
- алтай
тилдин билим
тозолгозин ондоп, эрмек-куучында чын
тузаланып билер; алтай
литературный
тилдин тос учурлу ээжи-некелтелерин билер; тилдин темдектерин таныыр, шиндеер, тундештирер, бир аайлап
болиир
ле
айалгаларда
олордын
тилди
учурын
тузаланар
jартап
билер; оос
ло бичилген
ээжилерин , эрмек-куучыннын
эрмек-куучыннын
будумдерин, башка-башка
культуразын, этикет ээжилерин, буспай
будурер;
созлигин байыдар; эрмек-куучынында тузаланып турган грамматиканын аргаларын элбедер; jастыра jок бичижин,
токтой тужер темдектерди чын
тузаланып билер, алтай
тилдин лексиказын , фразеологиязын
тилдин маар
некелтелерине келиштире эрмек-куучынында, уредуде, керекту оско до учуралдарда тузаланып билерин тыныдар.
Тос текши
ууламjы салынган.
уредунин Федера эл- тергеелик уреду стандартынын тозогозинде системно-деятельностный
Уренчиктер
билер
ле керекту
эдилгелер)
Уренчиктер
кандый ла
иштин
учуралда оны
кандый
ла
амадузын
тургузып
билери, ишти
кубултып чокымдаар, керелеп
айалгада
эрмек-куучыннын
куучындажып билер;оос ло бичилген эрмек-куучынды чын
будурер
билер (бойын
будумдериле
аайлап,эпту
аайын
темдектеп(пландап)
башкарынар текши уреду
тузаланып, кандый
ла
тузаланар; тургузылган сурак
бойынын санаа-шуултезин чокым,jарт,айдып(jартап) билер (колбу тударынын эдилгелери)
аайын
улусла
аайынча
Уренчик берген иштин jартына бойы чыгар, оны jартаарына керекту темдектерди табар, суракты шуур
темдектеер,
башка-башка
иштеерин ондоп, ондогы
jетирулерди бедреп
тос
билер, ол
башкш-башка аргалардын
ло
бичиктерден, газет-журналдардан
тос
эмес
керекту
jетирулерди
оны
билер; текстле
учурлу jетирулерди ылгаштырып, талдап билер,тексттен керекту
тоодо компьютердин,Интернеттин болужыла; jетирулерди
болужыла
таап
белетеп
талдап, бир аайлап
ла
билер.Сосколбула,эрмекле иштеп,состордин бой-бойыла
колбожор аайын ондоп, эрмек тургузары;состин табыш-таныктарын бой-бойынан ылгаштырып,олор кандый ла сос
будурер аргалузын билип алар;состин учурлу болуктерин,состин будер эп-аргаларын билип,темдектеп турар;
алтай
тилдин
кажы
ла
созинин
лексика
Уренчик кажы ла будурген
ижинен
учурын
билерин
теренжидер;эрмек-куучынында
синонимдерле,
антонимдерле, бузулбас сосколбуларла эпту тузаланып билер учурлу.(билгир алар текши уреду эдилгелер)
кандый бир
уреду,темигу алып, оны ондоп,когуске аынып
jурер;
кандый ла айалгада бойынын jерин таап, ишти jарамыкту,чындый эдер; бойынын Торолиле , албатызыла,Россиянын
туукизиле
оморкоор
куун-санаалу,бойынын
албатызын, угын
билер, башка-башка
укту
албатылар
барын
билип,олорды тооп jурер; ороонына , торолине ачык куунду,jакшы ла jаманды ылгап билер кижи болор учурлу.
(уренчиктин бойынын танынан озумиле колбулу текши уреду эдилгелер.)
Уредулу планда «Алтай
Уредунин
тос
планында
тил» предметтин
Ченелте иш- 4 час.
ондайы.
6-чы класста «Алтай тил» предметти уредерине
Темаларды уренерине- 46 час.
Тил темиктирерине- 16час
jери ле предметтин
-68 час берилет.
Jыл туркунына уренгенин такып корорине-2час.
№
1.
2.
3.
4.
Ондайы
Кире
сос
Эрмек-куучын
Текст
5-чи класста уренгенин такып корори.
Адалгыш
Jарталгыш
Тооломо
5.
Солума
7.
Jыл туркунына отконин такып корори.
6.
6-чы класста отконин такып корори
канча
Бастыра
Тил темиктирерине
берилген.
час
берилген
1час
1час
1час
3 час
2ч
6час
2ч
12 час
4ч
10час.
2ч
5час
4ч
11час
2час
канча
4ч
час
«Алтай
тил» предметти
уренгенде
jединер
бойынын
(личностный), метапредметный ла предметти уренеринин турулталары.
Берилген
темдектелет:
иштеер
программаларда
алтай
тилди
уренеринде
танынан
мындый
озуминде
турулталары
турулталарга
jединери
Уренчиктин бойынын танынан озуминде турулталары (личностный):
1.Алтай Республикада алтай тил экинчи
билери керекту деп куунзеп уренери.
эл- тергеелик тил деп,Алтай Республикада jадып, алтай тилди
2.Алтай тилле санаа-шуултезин кону,эпту колбулу эрмек-куучынла чыгара айдып ла бичип турары(оос ло
бичилген эрмек-куучынла)
3. Торол тилин
билер уренчиктер кажы
уренери,торол тили кижинин
озуп,улалып баратан тили
бастыра
деп
jуруминде
ла
класста
алтай
тилинин
керектузин билип, алтай
учурын
тил-алтай
ондоп
теренжиде
албатынын уйеден уйеге
ондоп, сананып jурерине уредери, торолчи куунин бийиктедери.
4.Алтай тилди jуруминде керекту деп jилбиркеп уренери.
5.Кажы ла класста алтай тилдин грамматиказын уренип,тил билимнин тозогозин ондоп,оос то, бичилген
де эрмек-куучынында чын тузаланарына jединери.
«Алтай тил» предметти уренеринде метапредметный турулталар:
1) кажы ла урокто эмезе кандый ла ишти
баштаарынан озо бойына амаду тургузарына
уренчиктерди
уредер ле таскадар(обучение целеполаганию),ол ишти jетире будурбегенче амадуны санаазында тудары.
Бойынын ижин пландап билерине уредери.
2)Эрмек-куучыннын бастыра будумдериле иштенип
ле
-уренчиктин оос
кееркедим
тузаланары;
ло бичилген эрмек-куучыны байлык болгоны: кандый
ла источниктерден
билери: кычырыштын бастыра
билери: текстле
бичиктерден)кычырып,телекорултенен
-текстле
иштеп
билери:
кычырары (ознакомительное), не
бедреп кычырары(поисковое).
-бойынын санаазын
коруп,Интернеттен кычырып,jетиру
будумдериле
тузаланып
тил
тузаланып билери.
алып,ондоп,ижинде
таныжып
керегинде айдылганын турген коруп ийери (просмотровое), кандый бир jетиру
оос ло бичилген
эрмек-куучынла jайым, чын чыгара айдынары;
-схемаларла, таблицаларла алгоритм аайынча тузаланып,иштеп турары.
3)Алтай
(билим
ле литературанын урогында алган
билгирлерин
оско
предметтердин урогында,jуруминде
Предметти уренеринин турулталары:
1)Алтай тилди
уренип, терен билгирлер аларына jединери:
2)Алтай тилдин билим тозогозин (научная основа),тилдин грамматиказынын ээжилерин билерине jединери.
3)Эрмек-куучыннын башка-башка
тузаланары,кандый
билери.
ла стильдерле, жанрла иштеери,алтай
«Алтай тил» предметле
тозоп
Школдо алтай
таскадарына
билдирлу.Айдылган
jеткилдейт:
будумдериле: оос
тилдин курсы
текши
тилле
уреду
бичилген
тозоп
-коммуникатив компетенцияны тозоп
программалардын
таскадарын
иш
тургузып,корулап
содержаниези.
программаларда
тос
аайы-структуразынан
учурлу
уч
jарт
ууламjы
таскадарынын содержаниези;
Программаларда
баштапкы
куучындажарына уренерге
проект
турггузылган
тил компетенцияларды тозоп таскадарынын
компетенцияны
ле
ла тил, культуроведческий компетенцияларды
-лингвистика ла
-культуроведческий
эрмек-куучын,монолог,диалог,полилог-
шинжу
аларынын
коммуникатив, лингвистика
ууландырылган. Ол
компетенцияларды
тос
ло
тозоп таскадарынын
ууламjы
содержаниези;
содержаниези.
«Эрмек-куучын, эрмектежип
куучындажары»,»Эрмектежип
иштеери (речевая деятельность)», «Текст», «Тилдин тузаланар аайынын будумдери» деп
болуктерде берилген.Олордын тос
учуры:эрмектежип куучындажарына уредип таскадары.
Экинчи
ууламjы: «Тил
керегинде
текши
jетирулер»,»Эрмек-куучыннын
табыштары
ла
чын
айдары»,»Графика»,»Морфемика ла состин будери», «Лексика ла фразеология», «Морфология», «Синтаксис», «Чын
бичиири
ле
пунктуация»
анылузыла таныштырат.
Учинчи
билип
деп
болуктер.Олор тилдин
ууламjы:»Тил ле культура» деп болук
аларга болужат.
болугин
Уредуде
ууламjылар (олордын
уренгенде, уренчиктер
теренжидер.Тилди
мынайда
онын
единицаларын
коштой , эрмектежип
билгирлер алынар, алтай тил алтай албатынын
уренгенде, онын
тузаланар
ле албатынын туукизинин,культуразынын колбузын
танышканыла
системазын
келиштире тузаланары бир аай одот. Берилген ончо
берилет.
тил
будумиле,
болуктери) бой-бойыла тудуш, колбулу.Программалардын
jаны билгирлерле
таскадар, ого керекту коммуникатив
турган
аайлары ла
оныла
материал уренчиктердин
куучындажар
кажы
культуразы деп
башка-башка
ла
аргаларын
билерин
учуралдарда
билгиринин кемине келиштире
Коммуникатив компетенцияны jеткилдеер содержание.
1. Эрмек-куучын,эрмектежип куучындажары.
1. Эрмек-куучын
ла
эрмектежип
куучындажары.Эрмек-куучыннын
айалгазы.
Оос ло
куучын.Монолог ло орток куучын.Монологтын будумдери.Орток куучыннын будумдери.
бичилген эрмек-
2. Оос ло бичилген эрмек-куучыннын анылузын аайлары; оос ло бичилген эрмек-куучынды шиндеери.
Орток ло монолог эрмек-куучынды ылгаштырары. Монолог ло орток куучыннын будумдерин тузаланып
билери. Башка-башка айалгаларда куучындап турган кижинин
Эрмек-куучында этикет ээжилерди тузаланары.
эрмек-куучынынын
2.Эрмектежип куучындажарына уредери (речевая деятельность)
амадузын
аайлаары.
1.Эрмектежип
(говорение),бичиири.
куучындажарына
уредер
2. Эрмектежип куучындажарына уредери.
Кычырып
эмезе угуп
турган
текстте
иштердин
бар
тос
ло
будумдери:кычырары, угары(аудирование), айдары
кош
jетирулерди
текстте не керегинде айдылганын толо эмезе
кыскарта эрмек-куучыннын
турген
бир
берери.Кычырарынын будумдериле:текстле
коруп
таныштыра
ийери(просмотровое), кандый
билери,бичикле,оско
до
jетиру
амадуларына,
турган
берер
аргаларла
табары.Кычырган
эмезе
айалгазына келиштире куучындап
кычырары(ознакомительное), не керегинде
jетиру
бедреп,шиндеп
иштеп
уккан
айдылганын
кычырары(поисковое)-тузаланып
билери.Угарынын
будумдериле
тузаланып
билери.Уккан, кычырган текстте не керегинде айдылганын толо, кыскарта, талдап куучындаары.Эрмек-куучыннын
одуп
айалгазына
тургузарыКандый бир темага керекту
келиштире
оосло,бичип, монолог(анайда
ок
диалог)
тексттер
болинери,шуултези
jанынан
материал jууры,оны бир аайлаары; башка-башка бичиктерден,СМИ-нен
керекту jетируни бедреери,таап шиндеери, келиштире кубултары.
3.Текст
1.Текст
керегинде
ондомол.Тексттин
тос
темдектери(болуктерге
буткул ,колбулу болоры)Тексттин темазы,тос шуултези.Микротема.
Текстте эрмектердин ле болуктеринин колбожор аргалары.
Абзац.
Эрмек-куучыннын функциональный
будумдери:jурамал,jетиру
берер,шууген
(структуразы) План,тезистер-текстти бар jетирулери аайынча кубултканы.
2.Текстти
темазы, тос шуултези,будуми
jанынан
шиндеери.Текстти
планын,тезистерин тургузары. Текстте эрмектердин колбошкон аргаларын
учурлу.Тексттин турар
учурлу
болуктерге
будуми
болиири,онын
jартаары.Тексттин тилинин анылуларын
шиндеери.Эрмектежип куучындажарынын
амадузына, темазына,тос шуултезине
ле
тилдин керекту эп-аргаларын талдаары.Жанры,мары,будуми башка тексттер тургузары.
Текстти
тургузарынын
некелтелерин (болуктери ээчий
одор
айалгазына келиштире
турары, шуулте колбулу болоры, тема
о.о.)буспай будурери.Тургускан текстин бойы тузедери.(jарандырары).
4.Тилди тузаланары jанынан (функциональный)будумдери.
1.Тилди
тузаланар
будумдери: эрмектежип
куучындажар
аайынча ла
тил(разговорный),тузаланар(функциональный)
марлар:билим,публицистика,окылу-деловой; кееркемел литературанын тили.
Билим мардын жанрлары (доклад,кандый бир иш
керегинде бичиири-отзыв, аудиториянын алдында сос
айдары-выступление , интерьвю),окылу-деловой маар:расписка, будумjи бичик –доверенность,сурак-бичик-заявление,
эрмектежип куучындажарынын жанрлары(куучындаганы-рассказ,куучындашканы-беседа)
2.Тексттин
марын
табары,Жанры,маары
башка тексттер(тезистер, кандый
бичиири-отзыв,самара,расписка, будумjи бичик-доверенность,сурак
бир иш
бичик-заявление)тургузары;jетиру
шууген учурлу тексттер.jаан эмес докладла.,jетируле кураа балдардын алдына чыгар.
Лингвистика
5.Тил керегинде
керегинде санаазын
эдер,jурамал,
ла тил керегинде компетенцияларды jеткилдеер содержание
текши jетирулер
1.Алтай тил- алтай албатынын
эмдиги телекейде.
торол
тили,Алтай Республиканын экинчи эл-тергеелик тили.Алтай тил
Алтай литературный тил,диалекттер,тилдин профессионал болуктери,жаргон.
Алтай тил-алтай кееркедим литературанын тили.Алтай
Лингвистика-тил керегинде
тилдин кееркедим эп-аргалары.
билим.Лингвистиканын тос болуктери.Орооннын атту-чуулу лингвисттери.
2. Эмдиги
ойдо
jуруминде,озоринде алтай
Литературный
алтай
тил
тилле
тилдин
ле
учуры.
эрмектежип,куучындажып
диалекттердин, тегин эрмек-куучыннын
билеринин
ла
учуры.Эл-jоннын,тергеенин
ишле колбулу, жаргон башкаларын
билери.Алтай тилдин кееркедим байлыгын,jаражын, чеченин сезери.Кееркемел тексттерде тилдин кееркедим эпаргаларын тузаланганын
шиндеери.
6.Эрмек-куучыннын табыш-таныктары ла орфоэпия.
1.Фонетика-тил билимнин(лингвистиканын)болуги.
Табыш-эрмек-куучыннын единицазы.Унду табыштар,олордын
анылу
темдектери.Унду
табыштар
будер
jериле,будер эп-аргазыла,эриндердин туружрыла болинери.Алтай тилде кату ла jымжак табыштардын состордо
турар анылузы(сингармонизмнин ээжизи)
Унду табыштар кыска ла узун болоры.Кыска ла узун
табыштардын будери.Элес ундулер.Экиленген ундулер.
Туйук
табыштар.Туйук
табыштар унгур
ле
тунгак туйукка болинери.Эжерлу
табыштар.Алтай состин бажында ла учында турбас туйук
кочор учуралдар.
Эрмек-куучында
(орфоэпиянын)созлиги.
ундулерди
чойилер
ылгаштырып
ле эрин
болуги.Чын
билерин
айдары
чойилбес унду
тыныдар.Кыска
ла
согултанын
табыштарды,унгур
ла
кубултары.Узун унду
ле
эжери
табыштар.Тунгак туйуктар бойынын
табыштардын кубулары.Транскрипция.Уйе.Согулта.
Орфоэпия-лингвистиканын
2.Эрин
ундулер состин учурын
узун
ундулер
тос
ле тунгак
состордин
jок
туйук
унгур эжерине
ээжилери.Чын
айдарынын
туйуктарды,jымжак ла кату
учурын
кубултып
турганын
билип,бичигенде,билгир
тузаланар.Транскрипциянын
jартаары.Сости табыш-таныктары аайынча ылгаары.
Бойынын ла оско кижинин
болужыла состордин
айдылар,чын
бичилер
анылуларын
айтканын орфоэпия jанынан шиндеери.
Бойынын эрмек-куучынында табыш-таныктарды чын айдарынын ээжилерин тузаланары.
Орфоэпиялык билгирлерди бойынын эрмек-куучынында тузаланар.
7.Графика.
1.Графика-лингвистиканын болуги. Табыш ла таныкты тундештирери.Алтай тилдин графиказы.
Сости табыш-таныктары jанынан
билерин тузаланары.
тундештирип билерин
тыныдары.Созликтерле иштегенде,танмалыкты
8.Морфемика ла состин будери.
1.Морфемика-тил билимнин болуги.
Морфема-состин
морфемалар.Сос
эн
кичинек
будурер,сос
учурлу
кубултар
болуги.Морфемалардын
морфема-кожулталар.Кеп
будумдери:
будурер
кожулталар.Состордин будер эп-аргалары.Кыскарткан колболу состор (аббревиатуралар).
тазыл-морфема, кожулта-
кожулталар.Кеп
будурер
2.Состин морфемный будумин шиндеп билери.Морфемаларды ылгаштырары.Состордо чын бичиири.Состордин
буткен эбин jартап билери,тундештирери.
9.Лексика ла бузулбас сосколбулар.
1.Лексика-тил билимнин
болуги.Алтай
состор,оско тилден кирген состор.
тилдин
лексиказы: су-алтай-jебрен турк тилден
Состин лексика учуры.Состин чике учуры ла кочуре
Синонимдер.Антонимдер.Омонимдер.
арткан энчи
учуры.Коп учурлу ла jаныс учурлу состор.
Алтай тилдин лексиказы
текши тузаланар ла текши тузаланбай турган(анылу) лексикага болинери.Текши
тузаланбай турган лексиканын болинери.
Бузулбас сосколбулар(фразеологизмдер).Олордын лексика учуры.Кеп,укаа состорди ле фразеологизмдерди
ылгаштырары. Созликтер
керегинде
jетиру (энциклопедия,состин
учурын
jартаган,эки
тилле
о.о).Алтай тилдин созликтери:орфография,топонимика,диалект,морфем ле о.о.Олордын башкалары.
тургузылган
ла
2.Состордин лексикалык учурын jартаары.Состорди тузаланары jанынан ылгаштырып болиири.Состо кочуре
учур буткенин билери.
Бойынын эрмек-куучынында кеп
ле
укаа состор тузаланар,олордын учурын jартаары.
Созликтерле тузаланар.Созликтерден башка-башка jетирулер алып билер.
10.Морфология.
1.Состорди
куучын-эрмектин
синтаксистеги учуры.
болуктерине
Куучын-эрмектин алдынан учурлу
болиир темдектер:лексика
учуры,морфология темдектери ле
болуктери.Адалгыш-куучын-эрмектин
лексика
учуры грамматика
учурыла
болинери.Глагол-куучын-эрмектин алдынан
алдынан
ла темдектери.jарталгыш-куучын-эрмектин алдынан учурлу
учурлу болуги,онын
болуги.jарталгыштар
учурыла болинери.jлгыштардын эрмектеги учуры. Тооломо-куучын-эрмектин алдынан учурлу болуги.Тооломолор
учурлу
болуги.Глаголдын
лексика
учуры.Глаголдордын
тооло,jузунле,ойло кубулары.Ылганаачы_глаголдын анылу кебери.Эренис-глаголдын анылу кебери.Кубулбас-куучынэрмектин алдынан учурлу болуги.Онын
Куучын-эрмектин
лексика,грамматика учуры.
болушчы учурлу
болуктери: уланты,колбоочы,болугеш,модаль состор,состин алдында
турар учуры jок состор(препозитив состор).Кыйгылулар ла откониш состор.
2.Алдынан учурлу куучын-эрмектин болуктеринин лексико-грамматический разрядтарын jастыра jогынан
айдар.
Оос
болуктерин
ло бичилген эрмек-куучынында
jастыра
jогынан
алдынан
тузаланар (эрин
учурлу
ундулерди
ла алдынан учуры
адалгандуларда
ла
jок
кууччын-эрмектин
глаголдордо,элес ундулу
адалгыштарды,бутпеген тозоголо адалгыштар биригип буткен колболу ос адалгыштарды, орус тилде коп тоодо
айдылар jердин аттарын,олон-чопти,ан-кушты адаган адалгыштарды)
Эрмек-куучыннын болуктери керегинде теория
сурактарды монолог эрмек-куучын тузаланып jартаар.
Эрмекте кезик состор адалгыш та,jарталгыш та, кубулбас та болорын ылгаштырар.
Эрмектин экспрессив учурын модаль состор,кыйгылулар тузаланып коргузер.
11.Синтаксис.
1.Синтаксис-грамматиканын болуги.Сосколбу ла эрмек-синтаксистин единицалары.
Сосколбу-синтаксистин единицазы,сосколбулардын будумдери.Сосколбуда состордин колбожор аргалары.
Эрмек.Амадузы,сезимдери jанынан эрмектердин будумдери.Суракту эрмектерде сурактын будумдери.
2.Башка-башка будумду сосколбуларды, эрмектерди синтаксис jанынан ылгаары.
Синтаксис аайынча билерин (знание),билгирин(умение)чын бичииринде тузаланары.
12. Чын бичиири ле токтой тужер темдектер.
Орфография – чын бичииринин ээжилеринин системазы. Орфограмма.
Ундулердин ( узун унду, элес, эрин чойилер) ле туйуктардын (тунгак туйук унгур эжерине кочори, тунгак туйуктар
экиленери ле о.о).
Состордин jаба ла башка бичилери. Jаан (кичинек) таныкты тузаланары. Сости
Орфографиянын созлиги.
jолдон jолго кочурери.
Пунктуация-токтой
тужер
темдектер,олордын учуры.jаныскан
темдектерди
тургузарынын
ээжилеринин
системазы.Токтой
турар ла эжерлежип турар токтой тужер темдектер.Эрмектин учында
тужер
турар
токтой тужер темдектер.Тегин уурлатпаган эрмекте токтой тужер темдектер.Уурладылган эрмекте токтой тужер
темдектер.Колболу эрмектердин (табышканду колболу, колбоочызы jок колболу, камаанду колболу)токтой тужер
темдектери.Колболу биригулердин токтой тужер темдектери.
Чике эрмек-куучынду эрмекте токтой тужер
темдектер.
темдектер.Орток куучынду ,цитаталу эрмекте токтой тужер
Бир канча токтой тужер темдек кожо турары.
2.Состин чын бичилерин,токтой тужер темдектерди чын тургузарын озодон корорго темигери.Бичикте чын
бичииринин,токтой тужер темдектерди тургузарынын ээжилерин будурери.
Чын бичиирин,токтой тужер темдекти
Сости
чын
болгонын аjарары.
бичиириге
онын
тургузарын jартап
аларга
табыш-таныктарын,морфема
орфографиянын созлигин тузаланары.
будумин, куучын-эрмектин кандый
болуги
Эрмекте токтой тужер темдектерди jартаарга онын будумин,айдылган унди шиндеери.
13.Тил ле культура.
1.Албатынын тилинин,туукизинин ле культуразынын колбузы.
Эрмек-куучыннын этикет ээжилери.
2.Туукилик
тексттерден,кееркедим
литературанан
л
фольклор
тексттерден
албатынын
культуразын,jанжыгуларын темдектеген учурлу единицаларды табары, олорды шиндеери,учурын jартаары(керекту
учуралдарда созликтерди
тузаланып)
Бойынын эрмек-куучынында,уредуде алтай эрмек-куучыннын этикет ээжилерин будурери.
6-чы класска «алтай
№
1ур
Курстын
1. Кире
тил» деп уреду
ондайы
сос-1ч.
Алтай тил-Алтай Республиканын экинчи элтергеелик тили.
2.Эрмек-куучын.-1ч.
Канча
час
предметти
берилген
темаларла пландаары.
Уроктын одотон ойи
План
аайынча
1
05.09.
2ур
Эрмек-куучыннын будумдери ле мары.
1
06.09.
3ур
Текст ле онын будумдери, темдектери.
1
12.09.
Фонетика,графика,орфография,орфоэпия.
1
13.09.
Тил темиктирери.Изложениени бичиири.
1
20.09.
4ур
5ур
6ур
3.Текст.-1ч
4.
5-чи класста уренгенин такып
корори.-3ч+2ч
Тил темиктирери.Изложениеге белетеер иш.
1
19.09.
Фактически
7ур
8ур
9ур
Синтаксис ле пунктуация.
Состин будуми ле будери.( морфемика.)
5.Морфология.-Адалгыш-
12ч+4ч(КЭТ)=16ч.
Адалгыш - куучын-эрмектин болуги.
26.09.
2
03.10.
1
27.09.
10ур
Кем?эмезе не? деп сурактарга каруу
11ур
Тил темиктирери .Чумдемел ишке белетеери.
4
10.10.
12ур
Тил темиктирери.Чумдемел ишти бичиири.
5
11.10.
14ур
Адалгыштын будер эп-аргазы
13ур
15ур
16ур
17ур
18ур
19ур
20ур
адалгыштар
Ос
берер
1
ло текши адалгыштар.
Чокым, кебизин
адалгыштар
Чокым,кебизин
ле
ле
бириктире
учурлу
бириктире
учурлу
3
04.10.
6
17.10.
8
24.10.
7
18.10.
9
25.10.
Ченелте иш.
10
07.11.
Мензинер категория.
12
14.11.
адалгыштар.
Тоо категория.
Кубулткыш категория.
11
13
08.11.
15.11.
21ур
Тил темиктирери.Изложениеге белетеери.
14
21.11.
23ур
Адалгыштын эрмектеги учуры
15
28.11
22ур
24ур
25ур
Тил темиктирери .Изложениени бичиири.
Орус
тилден кирген адалгыштар.
16
29.12.
Относительный jарталгыштар
2
06.12.
Jарталгыштардын эрмектеги учуры
4
13.12.
6.Jарталгыш.=6ч+2ч(КЭТ)=8час.
Jарталгыш- куучын-эрмектин болуги.
26ур
Чындыйын коргузер jарталгыштар.
28ур
Jарталгыштардын будер эп-аргазы.
27ур
29ур
30ур
31ур
22.11.
1
3
Jарталгыштардын чын бичилери.
Тил темиктирери. Изложениеге белетеери.
5
6
05.12.
12.12.
19.12.
20.12.
32ур
Тил темиктирери. Изложениени бичиири.
7
26.12
33ур
Тооломонын
грамматический
1
27.12.
34ур
Тооломолордын
кубулткыштарла
2
16.01.
3
17.01.
35ур
7. Тооломо=10ч+2ч(КЭТ)=12час.
темдектери.
кубулары.
Предметтин
учуры
учуры
турган
ла
ла
тоозын
коргузер
36ур
37ур
38ур
39ур
40ур
41ур
42ур
43ур
тооломолор
Предметтин
ээчий
Предметтин
Предметтин
тооломолор
тооломолор.
тооломолор.
тоозын
коргузер
4
23.01.
бириктире тоозын
коргузер
5
24.01.
улештире
коргузер
6
30.01.
7
31.01.
тоозын
Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
Тил темиктирери.Чумдемел ишти бичиирии.
Предметтин
jарты
jок
тоозын
темдектеген
Предметтин
jарты
jок
тоозын
темдектеген
тооломолор.
тооломолор.
Тооломолордын будуми.
8
06.02.
10
13.02.
11
14.02.
9
07.02.
Ченелте иш.
12
20.02.
45ур
Солума-куучын-эрмектин болуги.
1
21.02.
47ур
Тил темиктирери.Изложениеге белетеери.
3
27.02.
44ур
46ур
48ур
8. Солума=11ч+4ч(КЭТ)=15час.
Jузуннин солумалары
2
Тил темиктирери.Изложениени бичиири.
4
21.02
28.02.
49ур
Суракту ла относительный солумалар.
5
06.02.
51ур
Jартаачы солумалар.
7
13.03.
53ур
Токтодулу солумалар
50ур
52ур
54ур
55ур
56ур
57ур
58ур
59ур
60ур
61ур
62ур
63ур
64ур
Суракту ла относительный солумалар
6
Jарты jок солумалар
Тил
8
темиктирери .jурукла
белетеери.
чумдемел
ишке
Тил темиктирери. Чумдемел ишти бичиири.
9
10
11
07.03.
14.03.
20.03.
21.03.
03.04.
Токтодулу солумалар.
12
04.04.
Коргузер солумалар
14
11.04.
Коргузер солумалар
Ченелте иш.
13
10.04.
15
17.04.
Тил темиктирери.Чумдемел ишке белетеери.
1
18.04.
Адалгыш деп теманы катап корори.
3
9.6-чы
класста
корори.=5ч+4ч(КЭТ=9час
уренгенин
катап
Тил темиктирери. Чумдемел ишти бичиири.
Jарталгыш деп теманы катап корори.
Тил
темиктирери. Реферат
белетеери.
иш
бичиирине
2
24.04.
4
15.05.
5
25.04.
16.05.
65ур
Тил темиктирери. Реферат ишти бичиири.
67ур
Солума деп теманы катап корори.
66ур
68ур
6
22.05.
Тооломо деп теманы катап корори.
7
23.05.
Ченелте иш.
9
24.05.
Некелтелерге
тургузылар
8
24.05.
темдектер (оценкалар)
«5» темдек тургузылар: 1)уренген материалды толо айдып,определениелерди ле ээжилерди чын jартап берзе;
2)материалды (суракты)ондоп турганын коргузип,бойынын шуултезин jартап, ээжилерди ле определениелерди
керекту
темдектерле
керелеп билерин коргуссе (jук ле уренер
тургузып айткан темдектерле)
бичикте берилген темдектерле эмес,бойы
таап
3)торол тилинин анылу кебер-будумин jакшы билип турганын ла оско тилдерден нези башка болгонын
коргуссе;
4)материалды ээчий-деечийинче jартап,литературный тилдин кемин буспай куучындаза.
«4»темдек
тузединзе;
тургузылар:уренчик
каруузын
«5»темдектин
некелтелерине
Ээчий-деечийинче айдарында ла куучын-эрмегинде 1-2jедикпес болзо.
«3»темдек тургузылар:уренчик
теманын
тос
учурын
эмес,определениелерде эмезе ээжилерде jастыралар этсе;
ондоп
келижер,jе
турганын
1-2jастыра
коргуссе,jе
эделе,бойы
каруузы
толо
Бойынын шуултелерин jеткилинче толо бойынын темдектериле керелеп болбозо;
Ээчий-деечийин бузуп айтса,куучын-эрмегинде jастыралар болзо;
Торол тилинин анылу учуралдарын
«2»темдек тургузылар:уренип
турган
коргузип болбой турза.
материалдын коп
jанын билбегенин коргуссе, определениелердин ле
ээжилердин учурын бузып турган jастыралар эдип,бойынын темдектериле jартап
Ээчий-деечийин бузып,куучын-эрмегинде jастыралар болзо;
болбозо;
Материалды учту-башту ла будумjилу эдип айдып болбозо.
«1»темдек тургузылар:уренчик материалды чек билбезин коргуссе.
Уренчикти урокто онотийин сурабаза да jе уроктын туркунына иште ол тен-тай турушса,эмезе нокоринин
учун каруу берип,кожулта ла тузеду этсе, «поурочный балл» тургузар
тургуспас.Уроктын
туркунына
уренчик
тургуспай,уредучи jук ле сосло кезедер.
иштенбей,керексибей,ишке
аргалу,jе бу айалгада «2» ле «1»темдек
jомошпой
Диктантка бир темдек (оценка)тургузылар
отурган
болзо, коомой
темдек
«5»-jастыра jок диктант учун; эмезе пунктуацияла 1 jаан эмес,эмезе 1jаан эмес jастыра орфографияла эткен
болзо тургузылар.
«4»-2
орфографияла,2
пунктуацияла
jастыралу;эмезе 1 орфографияла, 3 пуктуацияла; эмезе
орфографияла
jастыра jок,jе пунктуацияла 4 jастыралу ишке тургузылар.Кезик учуралдарда 3 орфографияла.,jе пунктуацияла jастыра
jок ишке тургузылар. «4» темдек 3 орфографияла эткен jастыралу ишке
jастыралардын тоозында укташ jастыралар бар болзо.
«3»-4 орфографияла,4 пунктуацияла jастыралар
бар
7пунктуациялу,jе орфографияла jастыра jок болзо тургузылар.
база тургузылар
аргалу, jе ол
болзо; эмезе 3 орфографияла,5 пунктуацияла;эмезе
6 класста.
«3»темдек -4 орфографияла,5 пунктуацияла;эмезе 5 орфографияла,4 пунктуацияла jастыра бар ишке тургузар
аргалу.
«3»темдек 5орфографияла,6 пунктуацияла jастыра бар ишке база тургузылар,jе олордын тоозында укташ ла
jаан эмес jастыралар болзо.
«2»-7 орфография,7 пунктуацияла; эмезе 6 орфографияла,8пунктуацияла; эмезе 5 орфографияла,9 пунктуацияла;
эмезе 8орфографияла,6 пунктуацияла jастыралар бар ишке тургузылар.
Jастыралар «2» темдектин jастыраларынын тоозынан ажыра болзо, ол ишке «1» темдек тургузылар.
Jастыраларды тоого алып, оценка тургузар тушта,кандый тооны аjаруга алары уредучинин бойында, jе андый
учуралдарда
тургузарга
орфографический
турган
оценканын
jастыра, «3» темдектин-4
темдектин-7 орфографический jастыра.
адакы
кемjузи
орфографический
база
jастыра(5-класска-5 орфографический
Сочинениелердин ле изложениелердин кеми
ле тургузар темдектери(оценкалары).
ээчий-деечийинче
эмезе
«5» темдек тургузылар-учуры ла куучын-эрмеги учун: темага
jок,учуры
бар, темдектезе: «4» темдектин
бичилген
(план
аайынча
толо
план
келижип
jастыра), «2»
jат,фактический
jогына). Созлиги
кемjузи-2
jастыралар
бай,сосло
чике
тузаланган.Морфологиянын jузун-jуур кебериле ,синтаксистин конструкцияларыла тузаланган (уренген темага) Мары
ла
одуми
jетире.Буткулинче
алза,иштин
учурында
бир
jедикпес, бир
jастыра
куучын-эрмегинде
Бичикчизи(грамотности): бир орфографический эмезе пунктуационный jастыралу.
«4» темдек-учуры
ла
бар.Бичигени тос учурыла
эмеш кыйа барганы
jеткилинче бирлик ле
учтен
коп
куучын-эрмеги
темага
ле 3
келижип jат(темадан
чокым.Буткулинче алза,иштин
бар
фонетиканын
эмеш
чике,jе тоолу фактический jедикпестер
туура барганы
пунктуационный,эмезе
ла
jастыралары
учурында экиден
коп эмес
болзо.Бичикчизи учун:2 орфографический
грамматический jастыра болзо.
«3»темдек-учуры
бир
учурында
бар).Ээчий-деечийинен бир
бар.Куучын-эрмеги лексика ла грамматика jанынан jеткилинче
эмес jедикпес
орфографический
учун: иштин тос
4
пунктуационный
ла
куучын-эрмеги учун:темадан тура барбаган
бар.Ээчий-деечий
бузылган.Созлиги
болзо.
jузун-jуур.Иштин мары
jастыра ла куучын-эрмегинде
ле
2 пунктуационный, эмезе 1
орфографический
болзо,тос
jок
учурыла иш
уйан,jастыра тузаланган
болзо,jе 2
чын,jе кезек
состор
учурап
jат.Синтаксистин конструкциялары jузун-jуур эмес.Мары бирлик эмес, куучын-эрмеги jеткилинче чокым-jарт эмес.
Буткулинче алза, иштин учурына 4 jедикпес ле куучын-эрмегинде 5 jедикпес бар болзо.
«2»темдек-учуры ла куучын-эрмеги учун: иш темага келишпей
бар.Ээчий-деечий кажы
сурекей
уйан,jастыра
да болугинде бузылып
тузаланган
состор
коп
калган,колбу
учурап
jок;иш
турган
болзо.Коп фактический jастыралар
планга келишпей
jат.Эрмектери
кыска
ла
турган болзо.Созлиги
бир
туней(башка-башка
конструкцияларла тузаланбаган)Эрмектер ортодогы колбу jарт билдирбей турган болзо.Мары бузылып калган.
Буткул иште 6 jедикпес, куучын-эрмегинде 7 jастыра бар болзо.
Бичикчизи учун:7 орфографический ле 7 пунктуационный эмезе 6 орфографический ле 8 пунктуационный,5/9
эмезе 8/6 ла 7 грамматический jастыра бар.
«1»темдек-учурында 6-дан коп jастыра ла 7 jастыра куучын-эрмегинде.
Бичикчизи учун : 7-ден коп орфографический ле 7 пунктуационный
болзо.
эмезе
ла 7 грамматический jастыралар бар
1) Сочинениенин кеми 1,5-2катапка кеминен коп эмезе ас болзо, «4» ло «3»темдектин кемjузине келиштире
бийиктеде, эмезе
орфографический,2
jабызада
пунктуационный,2
грамматический jастыра.
тургузылар.Темдектезе, бичикчизин
грамматический
jастыра
эмезе:2
баалаза, «4» темдекти
тургузар: 3
орфографический,3пунктуационный,2
«3»темдек-6 орфографический,4 пунктуационный,2 грамматический jастыра болзо.
«5»темдекке-коп ло ас бичилгени тоого алынбас.
2) Аjаруга алар:уренчик алдынан бойы бичигенин,анылу шуултезин,бичигенинин композициязы ла куучын-
эрмеги jанынан канайда бичилгенин.Анылу шуулте бар болзо,1-кы темдекти бир баллга бийиктедер аргалу.
3)Тема jарталбаган болзо,арткан некелтелер ойинде буткен де болзо,1-кы темдек(учуры ла куучын-эрмеги
учун) бийик болбос.
4) Изложениенин ле сочинениенин темдектерине оро айдылган «укташ» ла jаан эмес jастыралар,уренчиктин
тузедулери база тоого алынар.(«Диктанттын темдектерин корор.)
«Алтай тил» предметти уренип, класстар аайынча уренчиктердин тос билгирлери ле алынатан
темигулери.
6-чы класста уренчиктердин тос билгирлери ле алынатан темигулери.
Текстле иштеп билер, эрмек-куучыннын ла тексттин будумдерин билер; кандый ла литературала иштеп, онон
керекту jетирулер таап, билгир аларына jуткиир; санаа-шуултезин учуры аайынча состорди колбоп, кону jарт
чыгара айдып турар.
Состорди
табыш- таныктарыла
турар; эрмекте керекту
ылгап; табыштарды будер эп-аргазыла ылгап, состо чын айдып ла бичип
сости учур согулталу айдып, согулта состин
учурын
солып
турганын ондон, эрин
ундулерлу состорди чын бичип ле айдып турар; состин лексический учурын jартап, омонимдерди, синонимдерди,
антонимдерди эрмектерден таап, учурын jартап; алтай тилдин созликтериле тузаланып; состин учурлу болуктерин
ле
кожулталарын
табып, учурын
буткен( синтетический),2) эки сос
jартап; состорди буткен эп-аргазыла
болип:1) кожултанын
болужыла
биригип (аналитический),3) биригип буткен состордин бир-бирузине кожулта
кожулып буткен (аналитико-синтексический) ле кыскарткан колболу состорди; эрмектин грамматика тозогозин чын
табып, jартап; эрмектерди амадузыла, эчени члендериле ылгаштырып; кыйгылу эрмектерди унле
члендерлу эрмекте токтой
тужер темдектерди тургузып; айдылар
учында темдектерин чын тургузып билер.
коргузип; укташ
амадузыла башка-башка учурлу эрмектердин
Эрмектежип
куучындажарына
уредер
иштердин
будумдериле эпту
тузаланар: кычырары, угары
(аудирование), айдары(говорение), бичиири.Кычырарынын, угарынын,айдарынын ла бичииринин культуразын билип
турар.
Кычырып
эмезе угуп
турган тексттен тос jетирулерди табып
турар.Кычырган
эмезе уккан текстте не
керегинде айдылганын толо ( кыскарта) эрмек-куучыннын айалгазына келиштире куучындаар.Кону айткан куучыны
10-12 эрмектен турар. Кыска чумдемел иш бичип турар.
«Алтай тил» предметти уредеринде тузаланар уреду-методикалык литература.
1. К.А. Бидинов. Куучын-эрмектин болуктерин уренери ле тил темиктирери.5-6класстар.Горно-Алтайск,199
2 К.А. Бидинов. Уренчиктердин куучын-эрмегин темиктиреринде
jартамалдар. 4-8класстар.-Горно-Алтайск,1981.
jуруктарла иштеери аайынча методический
3 К.А.Бидинов.Куучын-эрмектин болуктерин 6-7 класстарда уренери ле эрмек-куучынын темиктирери аайынча
ууламjылар.-Горно-Алтайск,2005.
4.Н.В.Тепуков. Алтай тилле диктанттардын jуунтызы.5-9класстар.-Горно-Алтайск,1990.
5.В.Н.Тадыкин,Е.Г.Мултуева.Алтай тилдин орфографический созлиги.-Горно-Алтайск,1983.
6.В.Н.Тадыкин, А.Т. Тыбыкова.Орфография и пунктуация алтайского языка.-Горно-Алтайск,1981.
7.Ж.И.Амырова,Н.Б.Тайборина. Изложениелердин jуунтызы.5-9 класстар.-Горно-Алтайск,2005.
8.Н.Д.Алмадакова.Состин будуми.Состин будери.Состин кебери.-Горно-Алтайск,2006.
9.Ж.И.Амырова. Уренчиктердин
эрмек-куучынын
ууламjылар.6-7класстар.-Горно-Алтайск,2004.
темиктирерине
ле
созлигин
байыдарына
болушту
10.О.И.Тезегеш,К.Э.Укачина,И.Б.Шинжин. Алтай тилдин ле литературанын урокторында jилбилу учуралдарла
иштеери аайынча методический jартамалдар.-Горно-Алтайск,1984.
11.Ж.И.Амырова,Н.Г.Сулукова.Бежинчи класстын «Алтай тил» уренер бичигине методикалык ууламjылар.-
Горно-Алтайск,2013.
Уреду- методикалык комплектердин
тисмези.
Ж.И.Амырова,Н.В.Ерленбаева, И.Ч.Быева. Алтай тил.6класс:- Уренер бичик,2013.
V.Темаларла пландаарынын тÿзедÿлери.
Ӧткÿрилген
öйи
Уроктордын темазы
Тÿзедÿнин шылтагы
Тÿзедÿнин эп-сÿмези
«Јарадылган»
директордын ÿредÿ ле
таскамал
аайынча ордынчызы
